-
61 iudex
iūdex, icis, m. (ius dicere = iudicare, s. Varro LL. 6, 61), der Richter, I) in gerichtlichen Streitsachen, jeder Richter, der über etwas nach Recht ein Urteil spricht (vgl. arbiter, centumvir, recuperator), iudex integer quietusque, Cic.: iudex nequam et levis, Cic.: fur (diebischer) iudex, Iuven. u. Treb. Poll.: iudices severi, clementes, Sen. rhet.: iudex rectissimus, Plin. ep.: adversus impios rectissimus iudex, Lact.: iurati iudices, Cic.: inferni iudices, Richter in der Unterwelt, Augustin.: selecti iudices, die vom Prätor (aus der Liste der wahlfähigen Bürger) gewählten Richter, Cic.: iudices privati, die über Mein und Dein und andere Vorfälle des gewöhnlichen Lebens Recht sprachen (v. Prätor u. später von den Kaisern ernannt), Suet. u. a: iudex morum, v. Zensor, Iuven. 4, 12: iudices vitae necisque (über L. und T.), Iustin.: iudex quaestionis, der vom Prätor gewählte u. oft dessen Stelle als Vorsitzender des Gerichtes vertretende erste Richter des Geschworenengerichts, Cic. – iudicem petere, seinen ordentlichen Richter verlangen, Plin. ep.: iudicem dare, einen R. geben od. aufstellen (bes. v. Prätor, Senat), Cic.: dare iudices, Curt.: alci iudicem dare, Pacat.: alci od. criminibus iudices dare, Plin. ep.: inter eos iudicem dari, Plaut.: iudicem dare de (aus) sua cohorte, Cic.: dare senatum iudicem (als R.), Capit.: iudicem alci ferre, jmdm. einen R. vorschlagen (= jmd. vor Gericht laden), v. Kläger, Cic. u. Liv.: iudicem dicere, einen Richter angeben, sagen, wen man zum R. haben will (v. Beklagten), Liv.: alqm iudicem addicere, jmd. als (vom Beklagten gewählten) R. bestätigen (v. Prätor), Val. Max.: alqm iudicem sumere u. habere, jmd. zum R. nehmen, haben, Cic.: constituere iudices de alqa re, Cic.: iudices sortiri per praetorem urbanum, Cic.: iudices reicere (verwerfen), Cic.: non ullum iudicem quam se ipsum pati (anerkennen), Tac.: subsortiri iudices, s. sub-sortior: ad iudicem vocare, Sen.: apud iudicem causam agere, Cic.: apud alqm iudicem pro alqo dicere, vor jmd. als Richter einen verteidigen, Cic.: committere iudici litem, Petron.: iudicem esse de alqa re od. inter alqos, Cic.: iudicem sedere in alqm od. inter alqos, R. sein über usw., Cic. u. Liv.: iudices nullos habere, so gut wie keine = schlechte R. haben, Cic.: se iudice nemo nocens absolvitur, Iuven.: omnes Quirites, inlicium visite huc ad iudices u. ite ad conventionem huc ad iudices (zu den Konsuln, die früher Präsidenten der Gerichtshöfe waren), Varro LL. 6, 88. – iudex v. weibl. Wesen, nulla ante iudex femina, Ambros. de vid. 8, 44: dialectica veri et falsi quasi disceptatrix et iudex, Cic. Acad. 2, 91: bes. im Abl. absol., iudice Fortunā cadat alea, Petron. poët. 122. v. 174: lis ad forum deducta est vespā iudice, Phaedr. 3, 13, 3: me iudice, hāc iudice, Ov. met. 2, 428; 8, 24: Librā sub iudice, Lucan. 10, 227: et sumus, ut fateor, tam saevā iudice sontes, Lucan. 10, 368. – II) übtr., v. jedem, der sein Urteil über etwas abgibt = der Richter, Beurteiler, studiorum, Cic.: iudex optimus eorum, quae agebat, Vell.: me iudice, Ov.: iudices litterati, Vitr. – / arch. Dat. Sing. iudicei, Corp. inscr. Lat. 1, 198, 60. – arch. Schreibung Nomin. Plur. ioudices, Corp. inscr. Lat. 1, 198, 26 u. ö. – Genet. Plur. vulg. iudicium, Veget. mil. 2, 19. p. 53, 20 L2; in den übrigen von Neue-Wagener3 (1, 419) aus Cicero, Quintilian u. Sueton angeführten Stellen jetzt iudicum.
-
62 iuro
iūro, āvī, ātum, āre (2. ius), das Recht durch Schwur bekräftigen, schwören, I) intr. schwören, einen Schwur ablegen, A) im allg.: qui si iuraret, crederet nemo, Cic.: ex animi mei (nostri) sententia, Cic. u.a. (s. Fabri Liv. 22, 53, 10): per deos, Sall.: per quidquid deorum, Liv.: per supremi regis regnum (mit folg. ut [wie] zur Einführung dessen, was man beteuert), Plaut. Amph. 831 sqq.: per patrem, Ov.: per infernam paludem, per Stygiam paludem sanctissime, Lact.: per genus infelix generisque parentem, per patris ossa tui, Ov.: o Iuppiter, numquid iuravi per te falso? Arnob. 7, 9. – iur. ad alqm (vor jmd.), Cato r. r. 145, 2. – iur. pro alqo (für jmd. = an jmds. Stelle), Liv. 31, 50. § 8 u. 9. – iur. liquido (mit gutem Gewissen), Ter. Andr. 729 (vgl. unten no. II, B aus Ov. ex Pont. 4, 6, 21). – iur. conceptis verbis, s. con-cipiono. I, 2, a (Bd. 1. S. 1395). – in verba alcis, auf jmds. Worte, (von ihm vorgesagte) Eidesformel schwören, Hor., Liv., Sen. u.a.: in certa verba, Cic.: in eadem verba, Liv.: in haec verba, Caes.: in verba senatus ac populi Romani, Tac.: bes. in verba principis, Tac., od. in nomen principis, Suet., dem Fürsten Gehorsam u. Treue schwören, ihm huldigen: ebenso in ducis nomen, Iustin.: u. in suum (imperatoris) nomen, Suet.: in tutorum od. Poenorum obsequia, Iustin.: in acta (Verordnungen) principis, Suet. u. Tac. – in legem od. in leges, das G. od. die G. befolgen zu wollen, das G. od. die G. beschwören, Cic. u. Liv.: in foedus, Liv.: iurantia verba, die Worte des Schwures, Ov.: omnis exercitus in se quisque iurat, das ganze Heer schwört jeder einzeln für sich (während gewöhnlich ein Mann den Eid für die ganze Legion leistete), Liv. 2, 45, 14. – u. bl. iurare alci, jmdm. den Eid der Treue leisten, scis tibi ubique iurari, cum ipse iuraveris omnibus, Plin. pan. 68, 4: scis te mihi certe, non socios iurasse tuos, Val. Flacc. 8, 423. – B) insbes., sich verschwören, in facinus, Ov.: in alqm, Ov.: inter se m. folg. Infin., Cato de medic. fr. 1. – II) tr.: A) schwören, iuravi verissimum iusiurandum, Cic.: dictata sacramenta dis, Sil.: in verba alcis sacramentum, Petron.: im Passiv, foedera mihi iurata, Lucan. 8, 219: iusiurandum a Q. Nucio conceptum dicitur, quod in arrogando iuraretur, Gell. 5, 19, 6. – B) schwören = mit einem Schwure versichern, eidlich aussagen, eidlich erhärten od. bekräftigen, morbum, sich eidlich auf seine Kränklichkeit berufen, Cic.: falsum iurare, falsch schwören, Cic. u. Ov.: ebenso falsa, Ov.: alqd in se, Liv.: id in litem (zugunsten seines Prozesses), Cic.: odium perenne in Romanos, Aur. Vict.: u. alci alqd, wie haec et iuravit amanti, Ov.: cineri iuret patrio Laurentia bella, Sil. – mit folg. Acc. u. Infin., iura te nociturum non esse homini de hac re nemini, Plaut.: qui sine hac iurabat se unum numquam victurum diem, Ter.: iurat se eum non deserturum, Caes.: nisi victores se redituros ex hac pugna iurant, Liv.: abituros se Italiā iuraverunt, Val. Max.: iurarem per (beim) Iovem deosque penates me ea sentire quae dicerem, Cic.: ossa tibi iuro per (bei) matris... me tibi ad extremas mansurum tenebras, Prop.: te quoque idem liquido (mit gutem Gewissen) possum iurare precari, Ov. ex Pont. 4, 6, 21. – mit folg. Acc. u. Infin. wechselnd mit Nom. u. Infin., me quoque consimili impositum torquerier igni iurabo et bis sex integer esse dies, Prop. 3, 6, 39 sq. – im Passiv, laetae iurantur aves, man schwört Heil verkündende V. gesehen zu haben, Lucan. 5, 396: quod iuratum est, Cic.: iuratum bellum, der (den Römern) geschworene Krieg, Sil.: iuratum Iovi foedus, Sil. – Partiz. subst., iurāta, ōrum, n., eidliche Angelöbnisse, Cic. part. or. 6. – C) bei jmd. schwören, jmd. mit einem Schwure zum Zeugen der Wahrheit anrufen (s. Drak. Sil. 8, 105), numen (Stygiae paludis), Verg.: deos, Ov.: hos ocellos, Prop.: signa, Tert.: Iovem lapidem, s. lapis: dah. iuror, man schwört bei mir, iuratur Honorius absens, Claud.: tunc deus captivis etiam iurabere Thebis, Stat.: regi deorum iurari dignata palus (v. Styx), Sil.: so auch iurata numina, bei denen man geschworen hat, Ov.: dis iuranda palus, v. Styx, Ov. – D) abschwören, mit einem Schwure sich von etwas lossagen, calumniam, den Eid für die Gefährde ablegen, d.i. daß man nicht in böslicher Absicht (aus Schikane) klage, Cael. in Cic. ep. 8, 8, 3: calumniam in alqm, Liv. 33, 47, 5. – / Archaist. Perf.-Form iurassit = iuraverit, Corp. inscr. Lat. 6, 10298, 19. – arch. Schreibung iouret, Corp. inscr. Lat. 1, 198, 23: iourato, ibid. 1, 198, 18 u. 23: iouranto, ibid. 1, 197, 17 sqq.
-
63 oculus
oculus, ī, m. (Demin. v. *ocus, vgl. griech. οσσε, οψομαι, οπωπα), das Auge, I) eig.: oculi acres, Cic., acriores, Sen.: acuti, Cic.: aegri, vitiosi, Sen.: aperti, Cic.: aquilini, Apul.: ardentes, Verg. u. Sen.: arguti, Cic.: attenti, Veget. u. Cael. Aur.: attentiores, Val. Max.: atroces, Gell.: avidi, Plin.: boni, Prop.: bubuli, Petron.: cadentes, Sen. rhet.: caeci, Sen.: caerulei, caesii, Cic.: caligantes, Gell.: caprini, Plin.: clari, Cato: clariores, Plin.: clausi, Sidon.: concavi, Suet: conditi, Sen. rhet.: coniventes, Cic.: contenti (gespannte), Suet.: defessi, Verg.: deficientes, Sen.: defixi, Hor.: demissi, Sen. rhet.: oculus dexter, sinister, Plin. ep.: oculi duri, starre, Plaut: eminentes, Cic.: errantes, Cic.: exstantes, Suet.: felinei, Serv. ad Verg.: flentes, Boëth.: fulgentes, Hor.: glauci, Plin.: grandes, Suet.: graves, Cic.: hebetes, hebetiores, Plin. u. Suet. (u. so uterque oculus naturā hebes, Plin.); hiantes, Plaut.: hilares, Sen.: humidi, Plin.: ignei, Solin.: immobiles, Plin., immoti, Ov.: impudentissimi, Cic.: infesti, Cic.: ingentes, Aur. Vict: intenti, Cic.: labentes, Prop.: lacrimantes, Plaut: laeti, Sen.: languidi, Quint.: limi, Plaut. u. Plin.: lippi, Plaut. u. Vitr.: loquaces, Tibull.: lyncei, Boëth.: magni, Varro: oculi igne micantes, Ov.: minaces, Sen.: mites, Val. Max.: morientes, Amm.: nigri, Plaut. u. Varro: operti, Sen.: parvi, Plin.: ravi, Varro: recti, Cic.: reducti introrsus oculi, hohle, Sen. rhet.: rigentes, Plin.: rigidi, Quint.: sicci, Hor. u. Sen.: torvi, Ov.: truces, Cic.: tumentes, Sen.: udi, Ov.: vagi, Veget.: vegeti, Suet.: vigiles, Verg. – acies oculorum, Cic.: album oculi, Cels.: ardor oculorum, Cic.: dolor oculorum, Sen. u. Aur. Vict.: fulmen oculorum tuorum, Aur. Vict.: oculorum hebetatio, Plin.: oculorum ludibrium (Täuschung). Ggstz. vera species, Curt.: lumina oculorum, Nep.: lux oculorum edita, vorstehende Augen, Amm.: oculorum magnitudo et candor, Capit.: locus oculi, die Augenhöhle, Plaut.: oculorum margo, Stat.: oculorum mendacium (Trug), Cic.: oculorum gravis morbus, Nep.: furtivi oculorum nutus (Zwinkern), der Buhldirnen, Hieron.: oculorum orbes (Ränder), Tac.: oculorum poena, die Str., die seine A. hätte treffen sollen, Cic.: oculorum atque aurium sensus (Sing.), Sen.: sensus oculorum atque aurium hebetes, Liv.: oculorum valetudo, Cic.: oculorum vigor integer, Plin. ep.: ulcera oculorum, Marc. Emp. – aeger oculis ex verna intemperie, Liv.: oculis captus, Cic.: captus altero oculo, auf einem A. blind, Suet.: oculorum dolore correptus, Aur. Vict.: corpore toto pulcher, sed magis oculis, Aur. Vict.: oculorum tabe notus, bekannt als einer, dem das Augenlicht vergangen, Tac. – abesse ab oculis et fori et curiae, entrückt sein den A. des F. u. der K., Cic.: abire ex oculis, Liv., ab oculis. Plaut. u. Sen.: adicere oculos, s. ad-iciono. I, 2, a: adicere oculum hereditati, auf die E. ein A. werfen, Cic.: advertere oculos, seine Blicke darauf richten, Plin. pan.: pretia solis oculis (nach dem Augenmaß) aestimantur, Amm.: allevare (aufschlagen) oculos, v. einem Ohnmächtigen, Curt.: amittere (verlieren) oculos, Caes., oculum, Aur. Vict. (bes. im Kampfe): amoliri (entrücken) alqm ab oculis mortalium, Curt.: aperire oculos, s. a-periono. II, a, α: aspernari oculis pulchritudinem rerum, Cic.: non haec aspicere oculis aequis, Verg.: ne rectis quidem oculis aspicere posse instructam aciem, Suet.: attollere oculos, s. at-tollono. I, 1: auferre observantibus etiam oculos, vor sichtlichen Augen betrügen, Liv.: auferri ex oculis, den Blicken entzogen werden, entschwinden (v. leb. Wesen u. Lebl.), Sen. u. Tac.: auferre se ex oculis, Sen. u. Sil.: non oculorum modo usum, sed etiam aurium auferre (v. einem Geschrei), Curt.: avertere oculos, Ov.: alqā re avertere oculos hostium, Liv.: avertere oculos ab alcis facie, Aur. Vict.: avertere ab alqo omnium in se oculos, Liv.: avertere in semet omnium oculos animosque, Curt.: avertere alqd ab oculis et naribus alcis, Cic.: se ex oculis avertere et auferre, Verg.: cadere sub oculos, Cic.: cadere oblectationi oculisque (zur Augenweide), Tac.: oculi mihi caecutiunt, Plaut. u. Varro: caligant oculi, Cels. u.a.: capessere oculis egregium spectaculum, Liv.: capere fructum oculis ex alqa re, die Augen weiden an etw., Nep.: capi altero oculo, auf einem Auge blind wer den, Liv.: captum esse oculis et auribus, Cic., auribus et oculis, Liv.: circumferre oculos, s. circum-fero no. II, b: claudere oculos, Lucan.: comedere oculis pueros molles, Mart.: comprimere oculos, Ov., Sen. u.a.: configere cornicum oculos, s. cōn-figo: conivere altero oculo, Cic.: conicere oculos, s. con-iciono. I, 2, a: contemplari intentis oculis, Cic.: contueri alqm duobus oculis, et non altero, Cic.: credere oculis magis od. amplius quam auribus, Liv. u. Sen.: oculis mihi dedit signum, Plaut.: defigere oculos in etc., s. dē-fīgono. II, a: nusquam ab alqo deflectere oculos, Liv.: deicere (niederschlagen) oculos, Sen.: deicere in terram oculos, Quint. u.a.: deicere nusquam oculos de od. ab etc., s. dē-iciono. II, A: delectare spectaculis oculos, Sen.: delectare imperitorum oculos, Plin. ep.: demittere oculos, s. dē-mittono. I, A, β: detergere oculos (v. Schlaftrunkenen), Petron.: devorare oculis, s. 1. dē-vorono. II, A, 3, a: diducere oculum, Cels.: dirigere oculos, s. dī-rigono. II, A, 1, d (Bd. 1. S. 2184): dissaviari oculos alcis, Q. Cic.: distorquere oculos, Hor.: oculi dolent, Plaut.: oculi dolent nimio fletu, Vopisc., spectando, Auson.: elabi ex oculis (v. einer Schlange), Liv.: effodere alci oculos, Cic.: elidere oculos, Plaut.: erigere oculos (bes. v. Sterbenden), Cic., cadentes iam oculos ad nomen alcis, Sen.: eruere alci oculum, Sen., sibi oculos, Lact.: eruere coturnicum oculos, Quint. – esse in oculis, vor Augen (sichtbar) sein, v. Örtl., Ov. u. Tac., u. vor Augen stehen, schweben (bildl.), Liv. u.a. (s. Fabri Liv. 22, 12, 6. Drak. Liv. 37,28, 1. Mützell Curt. 3, 6 [14], 3. p. 72, a): esse in oculis alcia od. alci, bei jmd. sehr beliebt sein, von jmd. auf den Händen getragen werden, Cic. (vgl. Kühner Cic. Tusc. 2, 63): esse ante oculos, vor Augen (sichtbar) sein, Cic., u. ante oculos esse alci, jmdm. vor Augen stsehen od. schweben (bildl.), Plin. ep.: non libenter esse ante oculos suorum civium, nicht gern unter den Augen seiner Mitbürger weilen, Nep. – ferre alqm in oculis, sehr viel auf jmd. halten, jmdm. von Herzen gut sein, Cic.: u. so ferre alqm oculis, Q. Cic.: figere oculos in terram, Sen.: figere oculos in virgine, Ov.: flectere oculos, Verg.: fugere oculos, nicht zu sehen (zu erkennen) sein, Sen.: aber oculos iuvenum fugere (v. einem Mädchen), Hieron.: nemo civis est, qui vos non oculis fugiat, auribus respuat, Cic.: felium in tenebris fulgent radiantque oculi, Plin.: oculos centum habere, Phaedr.: vellem oculos non habere! o daß ich doch blind wäre! Ps. Quint. decl.: ante oculos habere urbem latam in triumpho suo, Liv.: habere ante oculos immortalitatem (bildl.), Plin. ep.: semper alqm ante oculos habere (bildl.), Sen.: ante oculos habere (bildl.) mit folg. Acc. u. Infin., Plin. ep. 8, 24, 4: semper id in oculis habere (vor A. haben, sich vor A. stellen, bildl.), quod quaeritur, Quint.: habitare in oculis, den Leuten nicht aus den A. gehen (v. Pers.), Cic.: ähnl. haerere in oculis, sich vor unseren Augen hinpflanzen, v. Pers., Cic.: hebetare oculos, Lact., aciem oculorum, Plin.: implevit oculos, die A. gingen ihr (vor Trauer) über, Sen.:: arena magnā vi agitata ora oculosque implere solet, Sall.: implere oculos (seine A. weiden an usw.) insolito spectaculo, Plin. pan.: oculi implentur (füllen sich) lacrimis, Hieron.: incurrere in oculos u. bl. oculis, s. in-currono. II, B, 1: ingerere oculis, s. in-gerono. II, 3: inhaerere oculis u. oculis alcis, vor A. schweben (bildl.), Vell. u. Ov.: inserere oculos, s. 2. īn-sero no. I, A: oculus quoquam intenditur (wird gerichtet), Cels.: intendere oculos alci rei od. in alqd, hinrichten nach etw., Sen. u. Iustin.: omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis, Caes.: intentere manus in alcis oculos, Petron.: intueri alqd intentis oculis, Cic. u. Sen.: iurare per oculos suos, Plaut. u. Ov.: laborare oculis, Scrib. Larg.: oculos hoc meos laedit, Sen.: librum ab oculo legit, ohne Anstoß, Petron.: liberate oculos meos (geht mir aus den A.), ingratissimi cives! Curt.: lustravi oculis totam urbem, Petron.: ut oculi aut nihil mentiantur aut non multum mentiantur, Cic.: frons, oculi, vultus persaepe mentiuntur, Cic.: flagrant et micant oculi (des Zornigen), Sen.: insectorum omnium oculi moventur, Plin.: obligare oculos, Sen. u. Curt.: obversari in oculis principum in foro, sich sehen lassen vor den usw., Iustin.: aber obversari ante oculos, vor Augen stehen (schweben), bildl., Cic.: obversari oculis, vor Augen stehen, eig. u. bildl., Liv. u. Sen.: primo aspectu occupare oculos, einnehmen, fesseln, Sen.: occurrere oculis (v. Pers.u. Lebl.), Ov., Curt. u. Colum.: occurrit alqd necopinato oculis, Liv.: offendere vehementius oculos hominum, Cic.: operire (zumachen) oculos, Petron.: operire oculos alci od. oculos alcis (eines Sterbenden), Plin. u. Sen. rhet.: opponere alternos foramini oculos, Hor.: opponere manus oculis suis, Petron., ante oculos, Ov.: opprimere oculos suos, Lact.: opprimere oculos (eines Sterbenden), Val. Max.: parcere oculis suis, seinen Augen ein schreckliches Schauspiel ersparen, Domit. bei Suet.: pascere (weiden) oculos alcis cruciatu atque supplicio, Cic., in alcis corpore lacerando, Cic.: neque oculis neque auribus percipi posse, Cic.: percurrere veloci oculo, mit raschem Blicke überfliegen, Hor.: perdere (verlieren) oculos, Cic. u. Sen., ambos oculos, Iuven.: diu perlustrare oculis, Liv.: ponere ante oculos, sibi ponere ante oculos, Cic.: alci ponere ante oculos, Sen.: ante oculos positus, vor Augen liegend = alltäglich, zB. res, Cic., u. = augenscheinlich, offenbar, zB. pestis, Cic.: in oculis cotidianoque aspectu populi Rom. positum esse (zB. v. einem Tempel), Cic.: praestringere oculos, Cic., aciem oculorum, Plaut.: premere oculos, zudrücken (einem Toten), Verg.: proponere ante ocu los, ante oculos suos, Cic., sibi ante oculos, Cornif. rhet. u. Serv. Sulpic. in Cic. ep.: proponere oculis, Cic.: prosequi alqm oculis (nachsehen) euntem, Sil., abeuntem, Tac.: prosequi alqm contentis oculis, Suet.: recedere ab oculis, dem Blicke entschwinden (v. Sterbenden), Plin. ep.: referre (zurückwenden) oculos ad terram identidem, Liv.: reflectere oculos, Ov.: removere (entrücken) ab oculis, Cic.; restituere oculos, das Gesicht (die Sehkraft) wiedergeben, Suet.: subtrahere (fernhalten) oculos suos, Tac.: retorquere oculos, wegwenden, Ov.: retorquere oculos (zurückschielen) saepe ad hanc urbem, Cic.: medicamenta, quibus sanantur oculi, Sen.: oculis non satiari posse, sich nicht satt sehen können, Sen. rhet.: non sanguine et vulneribus suis alcis mentem oculosque satiare, Cic.: non solum animis, sed etiam oculis servire civium, nicht bloß die Gesinnungen, sondern auch die Blicke der B. zu berücksichtigen haben, Cic.: in oculis situm esse, vor A. liegen (stehen), Sall.: non deest forma, quae sollicitet oculos, Sen.: stare ante oculos, Sen.: subducere alqd oculis mortalium, Curt.: subito oculis subductum esse, Curt.: subicere oculis, Liv., ante oculos, Quint.: subicere rem dicendo oculis, Cic.: urbs subiecta oculis, Liv.: alqm subtrahere oculis civitatis, Liv.: tergere pedibus oculos (v. Tieren), Plin.: tollere oculos, Cic., oculos ad proceres, Lact., oculos in caelum, Lact.: tollere ex oculis, den A. entrücken, Hor.: tollere manum supra oculos, Quint.: torquere (verdrehen) oculum, Cic.: torquere oculos (den Blick wenden) ad moenia, Verg.: tenere (fesseln) oculos artificum, Plin. ep.: adversus alqd rectos oculos tenere, nach etwas mit unverwandtem Blicke hinsehen, Sen.: teneo huic oculum, den hab ich im Auge, Plaut.: subiectos campos terminare oculis haud facile quire, Liv.: transferre oculos animumque ad alqd, Blick und Aufmerksamkeit auf etwas wenden, Cic.: oculi alci tument (sind geschwollen), Cels.: converso bacillo alci tundere oculos vehementissime, Cic.: certe oculis uteris, du hast recht gesehen, Plaut.: venire sub oculos, Sen.: versari ante oculos, vor A. stehen, schweben, Cic.: u. so versari ob oculos, Cic., in oculis animoque, Cic.: oculis meis vidi, Petron.: clare oculis video, Plaut.: rectis oculis gladios micantes videre, Sen.: vitare oculos hominum, Cic.: volitare ante oculos istorum, Cic. – in oculis alcis, vor jmds. Augen, zB. populari agros, Liv.: in oculis omnium geri, vor den Augen der Welt vorgehen, Cic. – ante oculos alcis, vor jmds. Augen, zB. perire, trucidari, Liv. – sub oculis alcis, unter jmds. Augen, zB. sub avi oculis necari, Iustin.: sub oculis omnium pugnatur, Caes.: tanto sub oculis accepto detrimento perterritus exercitus, Caes. – procul ab oculis, fern von den Augen (Blicken), zB. quae in provincia procul ab oculis facta narrabantur, Liv. – als Liebkosungswort, ocule mi! mein Augapfel! Plaut. Curc. 203. – im Doppelsinn par oculorum in amicitia M. Antonii triumviri, Augenpaar u. Freundespaar, Suet. rhet. 5.
II) übtr.: a) v. etwas Vorzüglichem, im Bilde, illos oculos orae maritimae effodere, der Meeresküste jene Augen ausgraben (= die beiden hervorragenden Städte, Korinth u. Karthago, vernichten), Cic. de nat. deor. 3, 91: u. so ex duobus Graeciae oculis (Sparta u. Athen) alterum eruere, Iustin. 5, 8, 4. – b) v. Sonne und Sternen, oculus mundi, Ov.: oculi stellarum, Plin.: sol et luna, duo mundi, ut ita dicam, clarissimi oculi, Hieron. epist. 98, 2. – c) das Auge auf dem Felle der Panther, breves macularum oculi, kleine augenförmige Flecke, Plin. 8, 62: des Pfauenschwanzes, pavonum caudae oculi, Plin. 13, 96. – d) das Auge, die Knospe, Verg., Colum. u.a. – e) die Knollen od. das Dicke an gewissen Wurzeln, des Rohres usw., Cato, Varro u. Plin. – f) eine Pflanze, sonst aizoon maius gen., Plin. 25, 160. – g) als t. t. der Baukunst, oculus volutae, das Schneckenauge, an den ionischen Säulen, eine kleine Kreisfläche, wo der umlaufende Saum der Schnecke anfängt, Vitr. 3, 5, 6.
-
64 purus
pūrus, a, um (v. *pūrāre, zu altind. pūr, Feuer, griech. πῦρ), rein, I) eig. u. übtr.: A) eig.: a) übh. frei von Schmutz u. von jedem befleckenden, trübenden usw. Zusatz, rein, gereinigt, sauber, lauter, aedes, Plaut.: manus, Tibull.: hasta, unbefleckter (vom Blute), Sil. – unda, Verg.: aqua, Hor.: fons, Prop.; vgl. quidquid inde haurias, purum liquidumque te haurire sentias, Cic.: purissima mella, Verg.: humus subacta atque pura, gereinigte (von allen schädlichen Bestandteilen gesäuberte) Gartenerde, Cic.; vgl. Cydnus puro solo excipitur, von einem reinen (durch Auflösung seiner Bestandteile das Wasser nicht trübenden) Boden, Curt.: aurum, gereinigtes, schlackenloses, Plin. – v. Opfertieren, rein, koscher, suis fetus sacrificio die quinto purus, Plin.: hostiae purae, Plin. – b) v. der Luft, Sonne usw., rein, klar, hell, heiter, aër (Ggstz. crassus), Cic.; vgl. aëre purior ignis, Ov.: purior spiritus (Luft), Frontin, aqu.: purissima aetheris pars, Cic.: sol, Hor.: dies, Claud.: dies purissimus, Plin. ep.: nox, Verg. – neutr. subst., per purum, durch den reinen, heïteren Himmel, Verg. georg. 2, 364.
B) übtr.: 1) ohne fremden An- od. Zusatz, rein, bloß, a) übh.: vasa, nicht verpichte, Colum.: hasta, L. ohne Eisen, bloßer Lanzenschaft, als Abzeichen (σκηπτρον) der Herrscher u. Priester, Verg. u. Prop., als Ehrengeschenk an verdiente Krieger, Suet.: genae, bartlose, Sen. poët. – b) mit keinem Zierat besetzt, glatt, unverziert, parma, Verg. – v. Gefäßen, ohne erhabene Arbeit, glatt (Ggstz. caelatus), argentum, Cic. u.a.: lanx, ICt.: corona, Vitr. – v. Kleidern, ohne Verzierungen, bei den Römern ohne Purpurstreifen, unbesetzt, glatt, vestis, Verg.: toga, Phaedr. u. Plin. – c) rein, unbeschrieben (Ggstz. scriptus), membranae, chartae, ICt. – d) frei, v. Örtlichkeiten, unbebaut, unangebaut, unbepflanzt, locus, Liv.: campus, Verg.: p. ac patens campus, Liv.: campus planissimus purissimusque, Auct. b. Afr.: ager, Ov. – m. ab u. Abl., purus ab arboribus campus, Ov.: puri aliquid ab humano cultu soli, Liv. – e) rein, unvermischt, unversetzt, bloß, einfach, natürlich, aqua, Scrib. Larg.: nardum, Tibull.: unus purusque ignis, Lucr.: esse utramque sibi per se puramque necesse est, Lucr. – f) rein dem Gewinne nach, quid his rebus detractis possit ad dominos puri ac reliqui pervenire, reiner Gewinn (Nettogewinn), reiner Ertrag, Cic. Verr. 3, 200. – 2) aktiv = reinigend, sulfur, Tibull. 1, 5, 11.
II) bildl., rein, 1) im allg., a) rein, klar, fides (Überzeugung, Ggstz. turbida, unklare), Gell. 18, 5, 11. – b) fleckenlos, α) moralisch, sittlich, αα) übh., rein, fleckenrein, rechtschaffen, heilig, animus omni admixtione liberatus, purus et integer, Cic.: castus animus purusque, Cic.: mens ab omni labe pura et splendida, Sen.: estne quisquam qui tibi purior esse videatur, Cic.: consulem purum piumque deis visum, rein u. fromm, Liv.: p. piumque duellum, gerechter u. ehrlicher Krieg, alte Formel b. Liv. – ββ) rein von Verbrechen, bes. von Mord, unbefleckt, p. manus, Verg., Suet. u.a.: purissimae manus, Sen.: m. Genet. (von), sceleris purus, Hor. carm. 1, 22, 1. – γγ) rein von Wollust, unbefleckt, keusch, ne animam quidem puram conservare, Cic.: p. corpus, Plin. ep.: puro pectore, vitā et pectore puro, Hor.: p. noctes (Ggstz. spurcae n.), Plaut.: dies Isidis, Prop. – β) v. der Rede, rein, fehlerlos, p. et incorrupta consuetudo (Ggstz. vitiosa et corrupta c.), Cic. Brut. 261. – tersior et purus magis Horatius (Ggstz. fluit lutulentus Lucilius), rein (= lichtvoll, klar), Quint. 10, 1, 94. – 2) insbes.: a) als relig. t. t.: α) = profanus, ungeweiht, unreligiös, locus, ICt. (s. bēs. Ulp. dig. 7, 2, 2. § 4); vgl. Cic. de har. resp. 11 quae tandem est domus ab ista suspicione religionis tam vacua atque pura. – β) unentweiht, unbefleckt von Menschen od. Tieren, unbetreten, locus p., Liv. 25, 17, 3; Ggstz. locus detestabilis, Liv. 31, 44, 5. – γ) durch Begehung des Leichenbegängnisses von der Trauer entsühnt, trauerfrei, familia, Cic. de legg. 2, 57: dies, trauerfreie, heitere, Ov. fast. 2, 558. – δ) aktiv = entsühnend, arbor (die Fichte), Ov. fast. 2, 25. – b) als rhet. t. t., v. der Rede, schlicht, schmucklos, ungeschminkt, natürlich, oratio, Ter.: purum quasi quoddam et candidum genus dicendi, Cic.: sermo, Caes. fr.: sermo purus atque dilucidus, Quint.: pressus sermo purusque, Plin. ep.: nihil est in historia pura et illustri brevitate dulcius, Cic.: epigramma verecundissimum et purissimum, höchst bescheiden u. schlicht gehaltenes, Gell. – c) als jurist. t. t., rein, einfach, unbedingt, ohne Vorbehalt, ohne Verwahrung, iudicium p., Cic. de inv. 2, 60: causa p., ICt.: p. et directa libertas, ICt.
-
65 quietus
quiētus, a, um (quies), Ruhe haltend, ruhig, griech. ἥσυχος, I) eig., nach Tätigkeit Ruhe haltend, A) im allg.: α) v. leb. Wesen: sex ego te totos hos menses quietum reddam, Ter. eun. 277. – β) v. lebl. Subjj.: aër, Verg.: caeli status (Ggstz. procellosus atque imbrifer), Colum.: amnis, ruhig fließend, Verg.: aequor quietius, Hor.: portus omnium quietissimus, Sen. – baca, eine abgelageite (Ggstz. recens), Colum. – neutr. subst., quiētum, ī, n., die ruhige, stille Luft, Petron. 131, 9. – B) insbes.: 1) ruhend, schlafend, Tac. ann. 1, 49. – dah. subst., quiētī, ōrum, m., prägn., die Ruhenden, Fortschlafenden = die Toten, Nemes. ecl. 1, 38. – 2) sich ruhig verhaltend, ruhig, untätig, a) übh. = sich der Unruhe-, des Aufstandes-, bes. sich der Feindseligkeiten enthaltend, α) v. leb. Wesen: quieto sedente rege ad Enipeum, Liv.: quieto exercitu pacatum agrum peragravit, Liv. – β) v. Ort, Staat, wo man sich eines Aufstandes, der Feindseligkeiten enthält, frei von Tumult, frei-, ruhig von Aufstand, -von Kampf-, -von Krieg, ne tribunal quidem satis quietum erat, Liv. – quieta, quietior Gallia, Caes.: pacatissima et quietissima pars, Caes. – nihilo quietiora ea (sc. hiberna) ipsis aestivis habuit, Liv. – u. m. ab u. Abl., a seditione et a bello quietis rebus, Liv.: a bello ut quieta esset provincia, Liv. Vgl. Drak. Liv. 2, 34, 1. – nihil interim apud hostes quietum pati, quo minus subitis excursibus popularetur, er gestattete dem Feinde keine Ruhe, sondern unternahm plötzlich verheerende Streifzüge, Tac. Agr. 20. – neutr. pl. subst., quieta movere, die öffentliche Ruhe stören, Sall. Cat. 21, 1: quieta turbidis antehabeo, ich ziehe die Ruhe der Verwirrung vor, Tac. ann. 1, 58. – b) am Kriege-, am Kampfe nicht teilnehmend, ruhig, untätig, neutral, te quieto totam molem sustinebat belli, Liv.: hoc turbido tempore, quoad cum civibus dimicatum est, domi quietus fuit, Nep.: u. so subst., quiēti, ōrum, m., die Ruhigen, Neutralen, Sall. fr. u.a. – 3) vom öffentl. Leben, Staatsleben sich zurückhaltend, ruhig, zurückgezogen, eingezogen, in der Stille-, in Muße lebend, α) v. Pers.: maior cura efficiendi rem publicam gerentibus quam quietis, Cic. – β) v. Zuständen: vita privata et qu., Cic.: vita placata, tranquilla, quieta, Cic.: otiosam aetatem et quietam sine ullo aut labore aut contentione traducere, Cic. – II) übtr., dem Gemüte, dem Charakter nach ruhig, 1) ruhig, gelassen, friedsam, sanft (Ggstz. acer, heftig, wild; vgl. Isid. orig. 10, 233), α) v. leb. Wesen: vir ingenio mitis, moribus quietus, Vell.: integri, quieti, otiosi homines, Cic.: equi demptis testiculis fiunt quietiores (vorher placidi, Ggstz. acres), Varro: quietus esto, inquam, sei ruhig, unbesorgt, Ter.: homo quietissimus, Cic.: meminero, de istoc quietus esto, sei ruhig, ereifere dich nicht. Plaut. – v. Gemüte selbst, animus qu., qu. et solutus, Cic.: animus quietus et in tranquilla statione collocatus (Ggstz. an. iratus), Sen.: casum quieto et aequo animo ferre, gelassen (ohne Murren) und mit Gleichmut, Caes. – β) v. Zuständen: qu. et remissus sermo, Cic.: tranquillitas, id est placida quietaque constantia, Cic.: inter affectus inquietissimos rem quietissimam, fidem (Gewissenhaftigkeit), quaeris, Sen. – 2) ruhig, bedächtig, im üblen Sinne ohne Energie, phlegmatisch (Ggstz. acer), α) v. Pers.: quietus, ut res postulabat, aciem exornat, Sall.: ipse acer, bellicosus; at is, quem petebat, quietus, imbellis, placido animo, Sall. – β) v. Zuständen: cogitatio (Nachdenken), Cels.: ad omnia, quae agenda forent, quieta cum industria aderat, Tac. – 3) nicht vom Ehrgeiz getrieben, frei von Ehrgeiz, anspruchslos, bescheiden, vir rectus, integer, quietus ac paene ultra modum verecundus, Plin.: alioqui quietissimus, Plin. ep.
-
66 rectus
rēctus, a, um, PAdi. (rego), geradegerichtet, d.i. in gerader (wagerechter od. senkrechter) Richtung, gerade, griech. ὀρθός (Ggstz. curvus, incurvatus, recurvatus, flexus, flexuosus, inclinatus u. dgl.), I) eig.: a) in wagerechter Richtung: ostium, die gerade auf die Straße führende, die Vordertür (Ggstz. posticum), Plaut.: via, platea, Komik.: iter r. et simplex (Ggstz. iter flexuosum), im Ohre, Cels.: recto itinere ad Iberum contendere, Caes.: recto itinere Romam ad consules et liberos fugere, Liv.; vgl. recto limite grassari, Ov., u. recto flumine alqm ducere, Verg.: rectā et expeditā via ire, Liv.: rectā viā ire ad etc., Komik.: ad me rectā rectam habet viam, Plaut.: huc rectus ex Africa cursus est, Liv.: saxa, quae rectis lineis suos ordines servant, Caes.: instructi rectā acie (Ggstz. inconditum agmen), Liv.: aes r., das gerade, geradlinige Erz (v. der Tuba), Iuven.: intestinum r., Mastdarm, Cels.: vena r. (Ggstz. v. transversa, curva), Cels.: recti oculi, gerader, unverwandter, ruhiger Blick, Cic. (vgl. oculus): u. so r. acies (Augen), Ov.: crus rectius, Hor.: cui rectior est coma, gerader, schlichter, ungelockter (Ggstz. crispulus), Sen. – iter non agit in rectum (geradeaus), sed in orbem curvat eundem, Ov. met. 2, 715. – b) v. senkrechter Richtung, gerade, senkrecht, aufrecht, arduae et rectae prope rupes, Liv.: rupes ita rectis saxis, ut etc., Liv.: rectis lineis in caelestem locum subvolare, Cic.: ita iacĕre talum, ut rectus assistat, Cic.: qui ita talus erit iactus, ut cadat rectus, Cic.: anguis longā trabe rectior exstat, Ov. – v. der Körperhaltung, -stellung, ut recta sint brachia, Quint.: caput r. (Ggstz. c. deiectum, supinum, in latus inclinatum), Quint.: quidam promptius recti, quidam resupinati, quidam etiam inclinati reddunt (urinam), Cels.: rectus insistit, rectus incedit, aufrecht, Cels. u. Capit.: u. so stans et rectus (Ggstz. humilis et ad terram more quadrupedum abiectus), Lact.: u. senectus, Iuven.: octo homines recti, gerade gewachsene, geradgliederige, schlanke, Catull.: u. so puella r., Hor.: servitia rectiora, Suet. – tunica recta, der nach alter Sitte mit senkrecht gezogenen Kettenfäden gewebte Rock, Plin. 8, 194: dass. vestis recta, Isid. orig. 19, 22, 18: Plur. subst., rectae, Fest. 277 (a), 8. – neutr. plur. subst., recta montium, steile Höhen (Ggstz. collium flexa u. porrecta camporum), Min. Fel. 17, 10. – c) v. Tone usw., nicht von der Tonleiter abweichend, weder steigend noch fallend, schlicht (Ggstz. inclinatus, flexus), sonus r. (Ggstz. inclinatio vocis), Quint. vox, Quint. – d) als gramm. t. t.: casus r., der nicht gebeugte K., der Nominativ (Ggstz. c. obliquus), Varro LL., Quint. u.a. Gramm.
II) übtr.: 1) gerade, recht, aufrecht, rectā viā rem narrare ordine, ohne Umschweife, Ter.: rem rectā viā reputare, Ter.: rectam instas viam (bist auf dem r. Weg); ea res est, Plaut.: in rectam viam redire, Plaut.: rectissimam ad virtutem viam deligere, Quint. – rectum neutr. adv., geradeswegs, rectum ambula, Auct. inc. de mont. Sina et Sion 14. – quo vobis mentes rectae quae stare solebant antehac, aufrecht zu stehen, nicht zu wanken, Enn. – 2) übtr., v. allem, was nicht von der geraden Bahn, von der Regel usw. abweicht, a) in physischer u. intellektueller Hinsicht, α) regelrecht, regelmäßig, sachgemäß, gehörig, richtig, figura r., Prop.: cena recta u. subst. bl. recta, eine regelmäßige, ordentliche Mahlzeit (Ggstz. sportula), Suet. u. Mart.: r. et iustum proelium, Liv.: nomina r., sichere Schuldposten (Schuldner), Hor. – quotusquisque tam rectus auditor, quem etc., so ordentlicher, so gehörig-, richtig gebildeter, Plin. ep.: ebenso iudex r., Quint. – β) schlicht, einfach, natürlich, commentarii Caesaris, Cic.: simplex et r. dicendi genus, Quint.: u. so r. genus, Ggstz. figurae, Quint.: sermo rectus et secundum naturam enuntiatus, Quint.: oratio recta an ordine permutato, Quint.: orator rectus et sanus, Plin. ep. – in utroque genere (der Schauspieler- u. Ringergebärden) quae sunt recta et simplicia laudantur, Cic. – u. einfach, offen, aufrichtig, qui haec recta tantum et in nullos flexus recedentia tractaverit, Quint.: recta et vera loquere, Plaut. – γ) recht, richtig, fehlerflei (Ggstz. pravus, vitiosus), quod dici solet, domus recta est, ist ohne Fehler, ohne Makel, Suet. – consilia r., Ter.: iudicium r., Sen.: quae sint in artibus ac rationibus recta ac prava, Cic. – si quid novisti rectius istis, Hor. – erit haec quidem rectissima fortasse ratio, Quint. – rectum est m. Infin., uni medico rectius esse aegrum committere, quam multis, Cic.: protinus ergo adhibere curam rectius erit, Quint. 10, 3, 18. – neutr. subst., rectum pravumque, Cic.: rectum verumque, Quint. – v. Pers., mit Genet., beatus iudicii rectus, wer ein richtiges Urteil hat, Sen. de vit. beat. 6, 2. – b) in moralischer Hinsicht, α) gerade, rechtlich, ehrlich (Ggstz. pravus, perversus), consilia r. (Ggstz. prava c.), Liv.: ingenia r. (Ggstz. ing. perversa), Plin. ep.: conscientia r., Cic. – v. Pers., gerade, geradsinnig, gerade durchgehend, unentwegt, sich treu bleibend (vgl. Stürenb. u. Benecke Cic. Arch. 3), ex quibus unus L. Caesar firmus est et rectus, Cic.: u. so vir r., vir r. et sanctus, Plin. ep.: vir alioqui rectus, integer, quietus, Plin. ep.: praetor populi Roman irectissimus, Cic.: rectissimus iudex Plin. ep.: adversus impios rectissimus iudex (v. Gott), Lact. – β) recht, sittlich gut, pflichtgemäß, tugendhaft (Ggstz. pravus), im Neutrum subst., das Rechte, Gute, Tugendhafte, griech. ὀρθόν (Ggstz. pravum), si benefacta recte facta sunt, et nihil recto rectius, certe ne bono quidem melius quicquam inveniri potest, Cic.: neque quicquam nisi honestum et rectum alter ab altero postulabit, Cic.: sine lege fidem rectumque colebant, Ov.: recti praeceptio pravique depulsio, Cic. – rectum est, es gebührt sich, ist recht, ist pflichtgemäß, m. folg. Infin., Cic. de off. 1, 137 u. so non (nec) rectum est m. folg. Infin., Cic. de fin. 3, 71.
-
67 rudis [1]
1. rudis, e, unbearbeitet, ungebildet, kunstlos, roh, wild, I) eig.: a) von Lebl.: terra, Varro: ager, Colum.: r. atque infecta materies, Petron.: r. indigestaque moles (v. Chaos), Ov.: marmor, saxum, Quint.: aes (Ggstz. aes signatum), Plin.: hasta, Verg.: novacula ( neben retusa), Petron.: caementum ( neben informes tegulae), Tac. dial. – lana, rohe (noch ungesponnene), Ov. u. Stat.: textum, rohes, grobes, Ov.: so vestis, Ov. ( aber vestes rudes, noch ungetragene, Edict. Diocl. 7, 54 sqq.): capilli, ungeordnetes, Sen. poët.: herba, rohes, wildes, Mart.: uva, harte, unreife, Mart. – neutr. pl. subst., detrahit doctrina aliquid, ut lima rudibus (rohen Gegenständen) et cotes habetibus, Quint. 2, 12, 8. – b) poet. v. leb. Wesen, jung, neu, Amphitrite, ungewohnte, Catull.: agna, Mart.: nati rudes, neugeborene Kinder, Val. Flacc. – II) übtr., roh, unausgebildet, naturwüchsig, kunstlos, ungebildet, ungeschickt, unkundig, unerfahren, a) absol.: forma quaedam ingenii admodum impolita et plane rudis, Cic.: quae pueris nobis ex commentariolis nostris inchoata ac rudia excĭderunt, Cic.: quae rudia atque imperfecta adhuc erant, Quint.: esse illa rudibus et incompositis similia, Quint. – vox r., rohe, Quint.: vox incondita ac rudis (kunstlose), Tac.: r. modulatio, Quint.: modus (tibicinis), Ov.: r. in militari homine lingua, rohe, ungeübte Sprache, Liv. – stilus ( neben confusus), Quint.: rudia prope primordia ac velut futurae mox artis (picturae), Quint.: animi ( neben agrestes), Quint. u. (= noch unerfahrene in der Liebe) Prop.: ingenium, Quint. u. Hor.: r. vita priscorum et sine litteris, Plin.: saeculum, Quint. u. Tac.: anni, junge, frühe, Quint.: r. adhuc aetas, Quint. – v. Pers., r. et integer discipulus, Cic.: tam eram rudis? tam ignarus rerum? tam expers consilii? etc., Cic.: illi rudes ac bellicosi, Quint.: nescit equo rudis haerere ingenuus puer, Hor.: filia r., die noch in der Liebe unerfahrene, die unschuldige, Mart. – b) m. in u. Abl. od. (selten) m. bl. Abl.: alii in disputationibus perpoliti, alii in disserendo rudes, Cic.: nulla in re tironem ac rudem esse, Cic.: in communi vita et vulgari hominum consuetudine nec hebetem nec rudem esse, Cic.: rudis in re navali erat, Liv.: sive in amore rudis sive peritus erit, Prop.: r. in re publica, in causa, in iure civili, Cic.: r. omnino in nostris poëtis, Cic.: rudis in plerisque et incompositus, steif u. ungelenk (v. Aristophanes), Quint.: r. sermo nulla in re, Cic. – m. bl. Abl., Ennius ingenio maximus, arte rudis, Ov.: r. studiis, Vell. – c) mit ad u. Akk.: r. ad pedestria bella gens, Liv.: r. natio ad voluptates, Curt.: r. ad partus, Ov.; vgl. Fabri u. Wölffl. Liv. 21, 25, 6. Weißenb. Liv. 35, 26, 3. Drak. Liv. 45, 32, 10. – d) m. Dat.: fontes rudes puellis, den M. fremd, von M. unbesucht, Mart. 6, 42, 4. – e) m. Genet.: imperiti homines rerum omnium rudes ignarique, Cic.: dicat se non imperitum foederis, non rudem exemplorum, non ignarum belli fuisse, Cic.: (Verres) non provinciae rudis erat et tiro, sed Siciliae, Cic.: non modo Graecarum litterarum rudes, sed etiam docti aliquantum, Cic.: r. rei militaris, Cic.: r. artium, Liv.: r. bonarum artium, Tac.: r. bellorum, v. Elefanten, Flor.: r. somni, schlaflos, Ov.: r. dicendi, Tac.: tractandi animos, Curt. – f) m. Infin., Sil. 6, 90; 8, 260.
-
68 sanguis
sanguis (urspr., aber veraltete Form sanguen), inis, m., das Blut (= der dünne, die Glieder durchströmende und lebenerhaltende Blutsaft, hingegen cruor = der rohe Blutsaft, das rohe, dicke Blut; vgl. Tac. ann. 12, 47), I) eig. u. bildl.: 1) eig.: sanguinis eruptio, Cels.: sanguinis vomitus, Cels.: sanguinis missio, das Aderlassen, Cels.: sanguis ater, Lucr., Verg. u. Liv.: caprinus, Aur. Vict.: humanus, Liv. u.a.: taurinus, Catull. u. Plin.: tauri sanguis, Cic.: vestis sanguine madens, Quint.: gladius sanguine oblitus, Sall.: sanguine subito ictus, vom Schlage getroffen, Eutr.: murenas sanguine humano saginare, Sen. (bildl., sanguine rei publicae saginari, sich mit dem Marke des St. mästen, Cic.): candor corporis magis sanguine atro maculabatur, Liv.: affectus nobis fugant sanguinem, treiben uns das Blut (im Gesichte) zurück (Ggstz. evocant ruborem), Sen.: os sanguine respergere, Cic.: se sanguine nefando respergere, Liv.: sanguinem mittere, zur Ader lassen, alci, Cels., u. scherzh., provinciae, Cic.: so auch sanguinem extrahere, Plin., od. detrahere, Colum., od. emittere venis, Plin., od. demittere, Gell.: sanguinem sistere, Plin., od. cohibere, Cels., od. supprimere, Cels.: sanguinem exspuere, Cels., ab ore exspuere (Ggstz. ex stomacho cruorem reicere), Scrib.: sanguinem vomere, Cels.: sanguinem fundere, ausgießen, Cic., u. vergießen, Curt. (vgl. plus sanguinis ex multa carne fundebatur, Liv.): sanguinem effundere, vergießen, Cic.: sanguinem haurire, Liv., sanguinem alcis haurire, Cic.: hauriendus aut dandus est sanguis, ihr müßt Blut (der Feinde) vergießen oder (das eurige) hingeben, Liv.: sanguinem sitire, Iustin. u. Lact.: sanguinem alcis sitire, Cic.: gustasse civilem sanguinem vel potius exsorbuisse, Cic.: numquam sanguinem alcis expetivisse, Cic.: hominis propinqui sanguinem vitamque eripere, Cic.: saturare se sanguine dissimillimorum sui civium, Cic.: satia te sanguine, quem sitisti, Iustin.: canes satiati sanguine erili, Ov.: etiam impendio sanguinis sui alqm tueri, Sen. – 2) bildl.: a) die Lebensfrische, das Kernhafte, amisimus sucum et sanguinem, Cic.: quibus integer aevi sanguis, Verg. – v. der Rede u. v. Redner, Cic.: verum sanguinem deperdebat, Cic.: sanguinem ipsum ac medullam verborum ipsius (Sallustii) eruere atque introspicere peritus, Gell. 18, 4, 2. – b) = Vermögen, Geld, de sanguine aerarii detrahere, Cic.: sanguinem miserit, quicquid potuerit detraxerit, Cic. – II) meton.: 1) das Blutvergießen, der Mord, sanguis cotidianus, Cic.: fraterni sanguinis insons, Ov.: odio civilis sanguinis, Cic.: usque ad sanguinem incitari solet odium, Cic.: sanguinem facere (anrichten), Liv.: – 2) das Geblüt = die Blutsverwandtschaft, der Stamm, das Geschlecht usw., a) abstr.: magnam possidet religionem paternus maternusque sanguis, Cic.: cognatio materna Transalpini sanguinis, Cic.: ne sanguis societur (durch das Heiraten untereinander), Liv.: sanguine coniunctus, Blutsverwandter, Cic.: attingere alqm sanguine, blutsverwandt sein mit usw., Plin. ep. – b) konkret, Abkömmling, Kind (Sohn, Tochter), Enkel usw., Alexandri sanguis ac stirps (Sprößling), Curt.: proice tela, sanguis meus, Verg.: est sanguis tuus, Tibull.: regius sanguis, v. der Europa, königliche Prinzessin, Hor.: saevire in suum sanguinem, Liv. – III) poet. übtr., die natürliche Feuchtigkeit, der Saft der Pflanzen usw., bacas turgentes sanguine Pallas amat, Öl, Nemes.: viridis nemori sanguis decedit, Saft der Bäume, Manil.: von der Purpurfarbe, Val. Flacc. – / Das i von Natur lang (s. Lachmann Lucr. p. 59), daher oft bei Dichtern so gemessen, s. Neue-Wagener Formenl.3 1, 243. – Genet. Sing. vulg. auch sanguis, Cael. Aur. de morb. chron. 2, 11, 128. Paul. Nol. 21, 376: Akk. sanguem, Corp. inscr. Lat. 6, 2104, 22 (Act. Arv. a. 218). – Archaist. Nomin.-Form sanguen, Enn. ann. 113; fr. scen. 26 u. 202. Acc. tr. 83. Cato origg. 4. fr. 7, u. oratt. fr. 60. Varro sat. Men. 225. Lucr. 1, 837 u.a. Petron. 59, 1. Lact. 1, 15, 31. – Der Plur. sanguines wird von Prisc. 5, 54 u. Serv. Verg. Aen. 4, 687 als ungebräuchlich bezeichnet, aber s. Vulg. 2. regg. 16, 7; psalm. 5, 7 u. 15, 4; prov. 29, 10 u. ö. Hieron. in psalm. 15, 4 u. ö. (vgl. Neue-Wagener Formenlehre3 1, 580).
-
69 saucius
saucius, a, um, verwundet, verletzt, I) eig. (Ggstz. integer), graviter saucius, Cic., Suet. u. Curt.: leviter saucius, Cic. u. (Ggstz. multis vulneribus confossus) Sen.: letaliter saucius, Amm.: gladiator ille confectus et saucius, Cic.: L militibus amissis, paucis sauciis, Caes.: laevo umero (an der l. Sch.) leviter saucius, Curt.: mit Acc. resp. (an), saucius ense latus, Prop.: sat saucia pectus, von der Bellona, Tibull. (vgl. Quint. 9, 3, 18). – Plur. subst., saucii, ōrum, m., die Verwundeten, Cic. u.a. – II) übtr.: a) übh., v. Lebl.: securi saucia trabs ingens, Ov.: malus saucius Africo, Hor.: tellus saucia vomeribus, Ov.: glacies saucia sole, wenn es zu schmelzen beginnt, Ov. – b) angerissen = betrunken, Iustin., Mart. u.a. – c) angegriffen von Krankheit, Prop. u. Apul. – v. Hunger, fauces fame sauciae, Apul.: belua male saucia, hungrig, Sil. – m. Genet., fatigationis hesternae saucius, angegriffen von der Reise, Apul. met. 2, 15. – d) v. einem Angeklagten, schon halb geschlagen = schon halb verurteilt, Cael. in Cic. ep. 8, 8, 3. – e) verwundet, verletzt im Gemüte, α) übh., beleidigt, verstimmt, betrübt, bekümmert, usw., animus eius, Cic.: animi iactatione saucius, Dict.: saucius dolore, Prud.: Iuno saucia dictis, Stat.: exstat nemo saucius ore meo, Ov.: mit Genet., animi, Apul. 4, 32: clientes saucii famae et salutis, Auson. prof. 5, 18. – β) insbes., verwundet von der Liebe, regina saucia curā (amore), Verg.: saucius a nostro igne, Ov.
-
70 semiinteger
sēmi-integer, gra, grum, halbunverletzt, Amm. 20, 5, 4.
-
71 vacuus
vacuus, a, um, leer, ledig, entblößt, frei, ohne etw., I) eig.: A) im allg.: a) adi.: α) absol.: v. loca (Plätze im Theater), Cic.: v. tabeilae, Quint.: domus Ditis vacuae (öde) et inania regna (das Reich der Schatten), Verg.: vacuae (ausgeräumte) domus et inania (ausgeplünderte) templa, Tac.: u. theatrum, Hor.: aula, Hor.: vacua castra hostium, Caes.: aër, Verg. u. Hor.: aliquam partem aedium vacuam facere (räumen), quo Hispala immigraret, Liv.: prope continuatis funeribus domos vacuas novo matrimonio facere, Liv. (vgl. vacuefacio). – β) m. Abl.: nihil igni vacuum, Cic.: arvum arboribus v., Colum.: vites v. fructu, Colum.: v. moenia defensoribus, Liv.: v. agri cultoribus, Ov.: vacua dentibus ora, Tac.: locus hominibus plenus, amicis vacuus, Sen. – γ) m. ab u. Abl.: Messana ab his rebus... vacua ac nuda est, Cic.: v. oppidum ab defensoribus, Caes.: mare v. ab hostibus, Liv.: telum a spiculis vacuum, Cels. – δ) m. Genet.: ager aridus et frugum vacuus, Sall.: Romana urbs v. annonae, Claud. Mam.: iam animae vacuus, entseelt, Apul. – b) subst., vacuum, ī, n., der leere Raum, die Leere, vacuum minus intus habere, Lucr.: per vacuum incurrere, Hor., od. irrumpere, Liv.: in vacuum se extendere (v. Ästen), Verg.: libera per vacuum ponere vestigia, Hor.: taurorum cornua iactantur in vacuum, die (zornigen) Stiere bohren mit den Hörnern in die Luft, Sen.
B) insbes.: 1) frei, erledigt, unbesetzt, herrenlos, erblos, prudentiae doctrinaeque possessio... quasi caduca et v., Cic.: v. centuria, Cic.: praeda, Cic.: possessio regni, Caes.: Armenia, Tac.: sacerdotia ut vacua, Tac.: Syria... vacua iam morte Atilii Rufi consularis, Tac.: ne bona hereditaria vacua sine domino iacērent, erblos, ICt. – venire in vacuum u. in vacua, in das erledigte Besitztum, Hor. u. Cic.: ut in vacuum venalis pependerit Claudius, daß Kl. (das Besitztum des Kl.) als herrenlos öffentlich feilgeboten wurde, Suet. – 2) v. weibl. Tieren, ledig = nicht trächtig, equa, Colum. 6, 37, 10. – 3) v. Frauenspersonen, frei, ledig, ohne Mann, ohne Geliebten, Hersilia (als Witwe), Ov. met. 14, 831: ubi mulier vacua fuit, Tac. ann. 13, 44. – subst., vacuae, die Ledigen, elige de vacuis, quam non sibi vindicet alter, Ov. her. 19 (20), 149: vacuis indicere nuptias, non occupatis, Ps. Quint. decl. 176.
II) übtr.: A) im allg., von etwas frei, einer Sache ledig, ohne etw., etw. entbehrend, von etw. fern, sich fern haltend, a) mit Abl.: animus sensibus et curis v., Cic.: v. molestiis, Cic.: cupiditate et gloriā, Cic.: tali culpā, Ter. – b) m. ab u. Abl.: animus a talibus factis v. et integer, Cic.: v. a culpa, Sall. – v. der Zeit, hora nulla v. a furto, a scelere etc., Cic.: nullus dies v. ab exercitationibus oratoriis, Cic. – c) mit Genet.: v. operum, Hor.: v. criminis, Or.: v. caedis manus, Ov.
B) insbes.: 1) von Leistungen frei, befreit, a) mit Abl.: omni tributo, Tac. – b) m. ab u. Abl.: ab omni sumptu, Cic.: a tributis, Tac. – 2) von einer körperl. oder geistigen Tätigkeit usw. frei, uneingenommen, a) von Arbeit frei, unbeschäftigt, müßig, α) v. Pers. usw.: quoniam vacui sumus, dicam, Cic.: cum te sciremus esse vacuum, Cic.: si es animo vacuo, expone nobis etc., Cic.: vacui pace Punicā Romani, unbeschäftigt (durch Kriege), Liv.: aures vacuae atque eruditae, die Ohren Gebildeter, die Muße haben, Quint.: v. mentes, Verg.: princeps adhuc vacuus, für niemand eingenommen, Tac.: vacui arriperent occupatos, Tac.: nullum vacuum (müßig) tractum esse remum, Cic.: Superl., nec rursus iubeo, dum sit (domus Augusti) vacuissima, quaeras, bis es völliger Muße genieße, Ov. ex Pont. 3, 1, 141. – poet. übtr., von Orten der Muße, Tibur, Hor.: Athenae, Hor. – β) v. der Zeit, vacua nox operi, frei, ungestört für usw., Liv. 3, 28, 7: cum vacui temporis nihil haberem, Cic. ad Att. 2, 23, 1: etiamsi spatium ad dicendum nostro commodo vacuosque dies habuissemus, tamen etc., Cic. I. Verr. 56: vacua tempora iam contingunt ad ea exsequenda, quae etc., Colum. 12, 4 in. – b) von Kummer, von Liebe frei, sorglos, unbefangen, animus v., v. ac solutus, Cic.: vacuus animo, Sall., u. animi, Stat., frei, ruhig im Gemüt: cantamus vacui, frei (von Liebe), Hor.: u. so v. pectus, Hor. – 3) frei von Hindernissen, alqd vacuum est, man hat in etwas freie Hand, antea vacuum id et solutum poenā (und straflos), Tac. ann. 14, 28. – ebenso vacuum est m. folg. Infin., man hat freie Hand, freien Spielraum, Sall. hist. fr. 1, 10 (11). Tac. hist. 2, 38. – 4) v. Örtl.: a) frei = offenstehend, zugänglich, weit, porticus, Verg.: ut vacuo patuerunt aequore campi, Verg.: vacuae aedes Romanis vatibus, Hor.: aures vacuae, offen und aufmerksam zuhörende, Lucr., Hor. u.a. (s. Obbar. Hor. ep. 1, 16, 26. – b) schutzlos, von Schutz entblößt, mare, Tac.: Illyricum mare, Tac. – übtr., res publica, Sall. u. Liv. Vgl. Heräus Tac. hist. 2, 14, 6. – 5) leer = wertlos, überflüssig, unnütz, eitel, vergeblich, si res publica et senatus et populus vacua nomina sunt, Tac.: res vacua, Petron.: vacua et inanis productio verbi, Gell.: tollens vacuum plus nimio Gloria verticem, das eitle Haupt, Hor. – / In der Vulgärspr. vocuus, Corp. inscr. Lat. 6, 1527. col. 2, 33.
-
72 vigor
vigor, ōris, m. (vigeo), die Lebenskraft, Lebensfrische, Spannkraft, Rüstigkeit, Lebhaftigkeit, Regsamkeit, das Feuer, die Tatkraft, igneus, Verg.: aetatis, Liv.: poscendi, Sil.: in vultu, Liv.: aurium, oculorum vigor integer, Plin. ep.: animi, Liv.: animi corporisque, Plin. u. Gell.: vigor animi obtunsus, Lact.: iuvenes maxime vigore ac levitate corporum insignes, Liv.: primum animus vigorem, deinde corpus quoque exspectatione maturius recuperavit, Curt. (vgl. Mützell Curt. 3, 6 [16], 16). – quantum vigoris est in illo (libro)! Sen.: margaritarum, Plin.: vini, Plin. – m. folg. Infin., nullique aspirare vigor, Sil. 5, 270. – Plur., animorum vigores, Vitr. 6, 1, 11: vigores quidam mentium et alacritates, Gell. 19, 12, 4: vigores vitales, Chalcid. Tim. 54: vincis nostros mirando ardore vigores, Sil. 15, 355.
-
73 vitio
vitio, āvī, ātum, āre (vitium), fehlerhaft machen, verletzen, verderben, I) eig.: a) übh.: auras (v. einer Seuche), Ov.: oculos, Ov.: creberrimo frigidae aquae usu intestina, Suet.: ne (frumentum) concepto umore vitietur, Sen.: stomachus morbo vitiatus, Sen.: ossa vitiata, Cels.: vitiatus aper, der anbrüchige, schon riechende (Ggstz. aper integer), Hor.: curis vitiatum corpus amaris, Ov. – b) insbes., ein Mädchen schänden, virginem, Ter., Sen. rhet. u.a.; vgl. vitiati pondera ventris, Ov.: Partiz. subst., vitiātae, ārum, f., geschändete Frauen, Tac. dial. 35. – II) übtr.: A) im allg., verfälschen, fälschen, senatus consulta, Liv.: pecunias, fälschlich, widerrechtlich legieren, Eutr. 9, 14: falsas (untergeschoben) esse (litteras) et a scriba vitiatas signumque (u. das Siegel) adulterinum, Liv.: u. so insertis falsis vitiatisque commentariis, Vell.: vitiatam memoriam (Geschichte) funebribus laudibus (Lobreden auf Verstorbene) reor, Liv.: comitiorum et contionum significationes interdum verae sunt, nonnumquam vitiatae et corruptae, Cic. – B) insbes., als t.t. der Religionssprache, v. auspicia, die von einem höheren Magistrate (Konsul, Prätor, Zensor) für die Abhaltung der Komitien, des Zensus u. dgl. angestellten Auspizien durch obnuntiatio (s.d.) verderben und dadurch die Abhaltung der Komitien hemmen, Messala b. Gell. 13, 15, 4: ebenso v. dies, die zur Abhaltung des Zensus bestimmten Tage durch obnuntiatio (w.s.) für diese Handlung unbrauchbar erklären, censum impedire diebus vitiandis, die Vornahme des Z. unter dem Vorwande ungünstiger Auspizien verhindern, Cic. ad Att. 4, 9, 1.
-
74 animus
ănĭmus, i, m. - [gr]gr. ἄνεμος. [st1]1 [-] principe de la vie intellectuelle et morale: esprit, âme. - humanus animus decerptus ex mente divina, Cic. Tusc. 5: l'âme humaine, détachée de la divine intelligence. - difficile est animum perducere ad contemptionem animae, Sen. Ep. 1: il est difficile d'amener l'âme au mépris de la vie. - bestiarum animi sunt rationis expertes, Cic.: l'âme des bêtes est privée de raison. - ut omnis animi cruciatus et corporis etiam egestas ac mendicitas consequatur, Cic. Cat. 4: afin que tous les tourments de l'âme et du corps soient aggravés par l'indigence et la misère. [st1]2 [-] siège de l'intelligence: intelligence, raison, jugement, réflexion, mémoire; conscience. - meo quidem animo (meo animo), Cic. Plaut.: d’après moi, selon moi, à mon avis. - habere aliquid cum animo: méditer qqch. - habere aliquid in animo (cum animo): avoir qqch dans la pensée, songer à qqch. - in animo habere aliquem: songer à qqn. - cogito cum meo animo, Plaut. Ter.: je réfléchis à part moi. - praeceptum illud omnium in animis esse debet, Nep.: cette maxime doit être gravée dans tous les esprits. - excidere ex animo, Cic.: sortir de l'esprit, s'échapper de la mémoire. - effluere ex animo, Cic.: sortir de l'esprit, s'échapper de la mémoire. - omnia fert aetas, animum quoque, Virg.: l'âge emporte tout, la mémoire aussi. - mihi scripta illa dicta sunt in animo Chrysidis, Ter.: ces paroles de Chrysis sont gravées dans mon coeur. - vae miserae mihi! animo male'st: aquam velim! Plaut. Am.: c'en est fait de moi! je défaille: je voudrais de l'eau! - omnes quos flagitium, egestas, conscius animus exagitabat, ii Catilinae proximi familiaresque erant, Sall. C.: tous ceux que tourmentaient le déshonneur, la misère, le remords, voilà quels étaient les intimes et les familiers de Catilina. [st1]3 [-] siège de la volonté: désir, intention, dessein, vue; fantaisie, caprice. - habere in animo + inf.: avoir l'intention de. - in animo est mihi + inf.: j’ai l’intention de. - est animus alicui... + inf.: qqn a l'intention de. - fuerat animus conjuratis corpus in Tiberim trahere, Suet.: les conjurés avaient eu l'intention de traîner son corps dans le Tibre. - sacra Jovi Stygio... perficere est animus,Virg. En. 4: le sacrifice à Jupiter Stygien..., j'ai l'intention de l'achever. - hic cum jam animo meditaretur proficisci in Persas, Nep.: pendant qu'il méditait de partir pour la Perse. - hoc animo ut... Cic. Caes.: avec l'intention de... - animi: gén. partitif - teneo quid animi vostri super hac re siet, Plaut. Am.: oui, je connais votre désir à cet égard. [st1]4 [-] siège du sentiment: coeur, âme, passion, disposition, inclination. - ex animi mei sententiā, Inscr. Cic.: en mon âme et conscience. - animum vincere, Cic.: vaincre ses passions. - animi causā, Cic. Caes.: par goût, par plaisir. - ex animo: du fond du cœur, sincèrement. - ex animo dicere, Ter.: dire du fond du coeur. - alieno animo esse in aliquem: avoir des sentiments hostiles à l’égard de qqn. - bono animo esse in aliquem: avoir des sentiments dévoués à l’égard de qqn. dans les expressions suivantes animi est un génitif de relation: ** relativement à son esprit**; les poètes et les prosateurs postclassiques emploient souvent ce génitif de relation avec toutes sortes d'adjectifs - pendere animi, Ter. Cic.: être hésitant dans son coeur. - angere se animi, Plaut.: être en proie à l'angoisse, se tourmenter. - nec me animi fallit, Lucr.: il ne m'échappe pas. - animi se excruciare, Plaut.: être en proie à l'angoisse, se tourmenter. - incertus animi, Ter. Sall.: indécis dans son coeur, incertain, irrésolu. - dubius animi, Virg.: indécis dans son coeur, incertain, irrésolu. - satin tu es sanus mentis aut animi? Plaut.: es-tu sain d'esprit et de raison? [st1]5 [-] mouvement violent de l'âme: courage, hardiesse, élan, colère; fierté, arrogance. - alicui animum adferre (addere, facere): donner du courage à qqn. - firmiore animo: avec plus de résolution. - animum alicujus frangere (debilitare): briser le moral de qqn. - animo deficere: perdre courage. - animo demisso esse: être découragé. - bono animo esto: aie bon courage. - confirmare militum animos: raffermir le moral des soldats. - animi, ōrum, m.: souvent la fierté ou l'audace; le courage, le coeur, un bon moral. - insolentiam noratis hominis, noratis animos ejus ac spiritus tribunicios, Cic. Clu. 109: vous connaissiez l'insolence du personnage, vous connaissiez son audace et ses prétentions tribuniciennes. [st1]6 [-] dispositions naturelles: caractère, moeurs, humeur; nature (d'un animal ou d'une plante). - illius animos, qui multos perdidit unus, sumite serpentis, Ov. M. 3: prenez les moeurs de ce serpent qui, à lui seul, causa la perte de beaucoup d'adversaires. - silvestris animus, Virg.: nature sauvage (des arbres).* * *ănĭmus, i, m. - [gr]gr. ἄνεμος. [st1]1 [-] principe de la vie intellectuelle et morale: esprit, âme. - humanus animus decerptus ex mente divina, Cic. Tusc. 5: l'âme humaine, détachée de la divine intelligence. - difficile est animum perducere ad contemptionem animae, Sen. Ep. 1: il est difficile d'amener l'âme au mépris de la vie. - bestiarum animi sunt rationis expertes, Cic.: l'âme des bêtes est privée de raison. - ut omnis animi cruciatus et corporis etiam egestas ac mendicitas consequatur, Cic. Cat. 4: afin que tous les tourments de l'âme et du corps soient aggravés par l'indigence et la misère. [st1]2 [-] siège de l'intelligence: intelligence, raison, jugement, réflexion, mémoire; conscience. - meo quidem animo (meo animo), Cic. Plaut.: d’après moi, selon moi, à mon avis. - habere aliquid cum animo: méditer qqch. - habere aliquid in animo (cum animo): avoir qqch dans la pensée, songer à qqch. - in animo habere aliquem: songer à qqn. - cogito cum meo animo, Plaut. Ter.: je réfléchis à part moi. - praeceptum illud omnium in animis esse debet, Nep.: cette maxime doit être gravée dans tous les esprits. - excidere ex animo, Cic.: sortir de l'esprit, s'échapper de la mémoire. - effluere ex animo, Cic.: sortir de l'esprit, s'échapper de la mémoire. - omnia fert aetas, animum quoque, Virg.: l'âge emporte tout, la mémoire aussi. - mihi scripta illa dicta sunt in animo Chrysidis, Ter.: ces paroles de Chrysis sont gravées dans mon coeur. - vae miserae mihi! animo male'st: aquam velim! Plaut. Am.: c'en est fait de moi! je défaille: je voudrais de l'eau! - omnes quos flagitium, egestas, conscius animus exagitabat, ii Catilinae proximi familiaresque erant, Sall. C.: tous ceux que tourmentaient le déshonneur, la misère, le remords, voilà quels étaient les intimes et les familiers de Catilina. [st1]3 [-] siège de la volonté: désir, intention, dessein, vue; fantaisie, caprice. - habere in animo + inf.: avoir l'intention de. - in animo est mihi + inf.: j’ai l’intention de. - est animus alicui... + inf.: qqn a l'intention de. - fuerat animus conjuratis corpus in Tiberim trahere, Suet.: les conjurés avaient eu l'intention de traîner son corps dans le Tibre. - sacra Jovi Stygio... perficere est animus,Virg. En. 4: le sacrifice à Jupiter Stygien..., j'ai l'intention de l'achever. - hic cum jam animo meditaretur proficisci in Persas, Nep.: pendant qu'il méditait de partir pour la Perse. - hoc animo ut... Cic. Caes.: avec l'intention de... - animi: gén. partitif - teneo quid animi vostri super hac re siet, Plaut. Am.: oui, je connais votre désir à cet égard. [st1]4 [-] siège du sentiment: coeur, âme, passion, disposition, inclination. - ex animi mei sententiā, Inscr. Cic.: en mon âme et conscience. - animum vincere, Cic.: vaincre ses passions. - animi causā, Cic. Caes.: par goût, par plaisir. - ex animo: du fond du cœur, sincèrement. - ex animo dicere, Ter.: dire du fond du coeur. - alieno animo esse in aliquem: avoir des sentiments hostiles à l’égard de qqn. - bono animo esse in aliquem: avoir des sentiments dévoués à l’égard de qqn. dans les expressions suivantes animi est un génitif de relation: ** relativement à son esprit**; les poètes et les prosateurs postclassiques emploient souvent ce génitif de relation avec toutes sortes d'adjectifs - pendere animi, Ter. Cic.: être hésitant dans son coeur. - angere se animi, Plaut.: être en proie à l'angoisse, se tourmenter. - nec me animi fallit, Lucr.: il ne m'échappe pas. - animi se excruciare, Plaut.: être en proie à l'angoisse, se tourmenter. - incertus animi, Ter. Sall.: indécis dans son coeur, incertain, irrésolu. - dubius animi, Virg.: indécis dans son coeur, incertain, irrésolu. - satin tu es sanus mentis aut animi? Plaut.: es-tu sain d'esprit et de raison? [st1]5 [-] mouvement violent de l'âme: courage, hardiesse, élan, colère; fierté, arrogance. - alicui animum adferre (addere, facere): donner du courage à qqn. - firmiore animo: avec plus de résolution. - animum alicujus frangere (debilitare): briser le moral de qqn. - animo deficere: perdre courage. - animo demisso esse: être découragé. - bono animo esto: aie bon courage. - confirmare militum animos: raffermir le moral des soldats. - animi, ōrum, m.: souvent la fierté ou l'audace; le courage, le coeur, un bon moral. - insolentiam noratis hominis, noratis animos ejus ac spiritus tribunicios, Cic. Clu. 109: vous connaissiez l'insolence du personnage, vous connaissiez son audace et ses prétentions tribuniciennes. [st1]6 [-] dispositions naturelles: caractère, moeurs, humeur; nature (d'un animal ou d'une plante). - illius animos, qui multos perdidit unus, sumite serpentis, Ov. M. 3: prenez les moeurs de ce serpent qui, à lui seul, causa la perte de beaucoup d'adversaires. - silvestris animus, Virg.: nature sauvage (des arbres).* * *Animus, animi, pen. corr. Sallust. Le coeur et courage.\Animus, pro Anima fere a Cicerone dicitur. L'ame.\Animi, pro Cogitationibus. Plaut. Quot illic homo animos habet? Qu'il ha de pensees?\Noui ego amantium animos. Ter. Les affections et fantasies.\Animus, Voluntas. Terent. Animus te erga idem ac fuit. Volunté, ou affection, soit en bien, soit en mal, Talent.\Deliquium animi, lepide dicunt recentiores Medici pro defectu illo, quem nonnulli Syncopen vocant. Est autem metaphora sumpta a deliquio Solis. Defaillance de coeur, Pasmoison, Evanouissement, Syncopization.\Magnitudo animi. Cic. Magnanimité.\Sententia animi. Ouid. L'advis, ou opinion.\Specimen animi prae se ferebat. Liu. Il sembloit bien estre homme de coeur.\Animus accliuis falsis. Horat. Enclin à choses faulses.\Aduersis animis accipere. Tacit. Mal en gré.\AEquo animo concedere. Lucret. Voluntiers, Sans regret.\AEquo animo ferre. Ouid. Porter patiemment, Prendre en gré et en patience, Ne s'en esmouvoir point.\Altiore animo esse. Cic. Avoir le coeur hault et entreprenant.\Animi altissimi. Cic. Haultains.\Anceps. Luca. Angustus. Cic. De petite entreprinse.\Attonitus. Virg. Estonné, Esperdu.\Bono animo esse. Cic. Avoir bon courage.\Bono sis animo. Liu. N'ayes point de paour.\Commotior. Cic. Esmeu.\Fortis. Plaut. Ferme et constant.\Generosior. Quintil. Noble.\Hoc animosum. Cic. Je suis de telle affection et courage.\Idem animus omnibus. Virg. Ils sont tous d'un vouloir.\Ieiunus. Cic. Petit courage, et de petite entreprinse.\Impotens. Terent. Coeur felon et orgueilleux et insupportable.\Infractus. Cic. Entier, Invariable, Ferme.\Ingens. Horat. Grand courage.\Iniquo animo pati. Terent. Estre marri de quelque chose, Se mescontenter, Endurer mal patiemment.\Homo maximi animi. Cic. De fort grand coeur et courage, Courageux, Magnanime.\Mares animos in bella exacuit. Horat. Viriles et vertueux.\Meo quidem animo nihilominus eloquentiae studendum. Cic. A tout le moins selon mon jugement et fantasie, ou opinion.\Minacem animum in aliquo frangere. Iustin. Passer sa colere et son maltalent.\Mobili animo esse. Metellus ad Ciceronem. Inconstant.\Mutuis animis amare. Catul. S'entraimer.\Omissus animus. Terent. Te vidi animo esse omisso. Negligent, Nonchalant.\Otiosus animus. Terent. Sans soulci.\Paruus. Horat. Petit courage, Point hardi.\Animo haec praesenti dicas. Ter. Hardiment et sans t'estonner.\Resides animi. Virg. Paresseux.\Rudis animus. Quintil. Esprit neuf, et qui ne scait encore rien.\Rudes atque agrestes animi. Quintil. Rustiques, Rustaux.\Tortor animus quatit occultum flagellum. Iuuen. Quand la conscience remord.\Toto animo dedere se alicui. Cic. De tout son coeur.\AEger animi. Tacit. Triste et ennuyé.\Captus animi. Tacit. Insensé.\Diuersus animi. Tacit. Qui ha diverses fantasies et voluntez.\Fidens animi. Virg. Asseuré.\Immodicus animi. Tacit. De trop grand coeur.\Ingens animi foemina. Tacit. Courageuse.\Integer animi. Horat. Sage.\Aberrat animus a sententia. Cic. Mon esprit ne peult prendre advis ne resolution de cest affaire, Ne peult asseoir jugement.\Abhorrere animo ab aliqua re. Cic. Hair quelque chose et s'en reculer, et l'avoir comme en horreur.\Abhorret auris atque animus a nobis. Cic. Ils ne veulent et ne daignent nous escouter ne favoriser, Leurs oreilles et leur coeur nous ont en desdaing.\Abiicere anumum. Quint. Perdre coeur et courage, Se descourager.\Accessit animus nobis. Cic. Le courage nous est creu.\Animus accinctus in magnos vsus. Stat. Prest.\Accipere animis dicta alicuius. Virgil. Entendre.\Animum literis accommodare. Sueton. Appliquer.\Animos addere alicui. Ci. Luy accroistre le courage, Encourager.\Animus adest ei. Plaut. Il est bien deliberé.\Adesse animo, vel animis. Cic. Estre fort attentif à escouter, ou faire quelque chose.\Adhibete animos. Ouid. Entendez.\Animum adiicere ad virginem. Terent. Mettre son affection et son coeur à une vierge.\Animum adiicere alicui rei. Liu. Penser à icelle, Y appliquer son esprit.\Adiicere animos. Ouid. Enhardir, Animer, Encourager.\Adiungere animum ad aliquod studium. Terent. S'appliquer, Y mettre son esprit.\Non admisi tum in animum. Je n'y pensay point à l'heure. Bud.\Adrepere animis. Tacit. Venir en grace, et se faire aimer par moyens secrets.\Quaeso animum aduertite. Ter. Prenez garde, Escoutez, Entendez.\Aduocare animum ad seipsum. Cic. Retirer l'esprit à penser à soy.\Affectus animo. Cic. Qui ha quelques passions en son esprit, comme joye, ou tristesse.\Affigere aliquid animo suo. Quint. Le mettre en memoire, et bien retenir.\Agere animum. Horat. Mener l'affection.\Agitare aliquid animo. Cic. Penser et repenser quelque chose en soymesme.\Alienare animum a moerore. Curtius. Alleger, Delivrer.\Animum amouere. Plaut. Distraire et oster de quelque chose.\Apparare animum. Author ad Heren. Preparer.\Appellere animum ad scribendum. Terent. Appliquer.\Arrectus animus. Liu. Prest et deliberé, Attentif.\Attendere animam et animos. Ter. Cic. Escouter attentivement.\Auertere animum ab aliquo. Cic. Divertir, Destourner.\Auferre animum ad contemplationem. Plin. Transporter.\Cadunt animi. Ouid. Le courage fault.\Cadere animis. Cic. Perdre le courage.\Capere animos aliquorum. Ci. Les contenter et fournir ou satisfaire à leurs desirs.\Cernit animus. Cic. L'esprit prevoit.\Animo, vel in animo cogitare secum. Terent. Penser en son coeur ou en soymesme.\Componere animos. Cic. Moderer.\Comprimere animos. Cic. Reprimer, ou Retirer et refrener ses affections.\Animo vel animis concidere. Caesar. Perdre le courage, Se descourager.\Conferre animum alio. Terent. Mettre son coeur ailleurs, Aimer une autre.\Confirmare animum trepidum. Iuuenal. Asseurer.\Consistere animo tranquillo. Cic. Estre en repos d'esprit.\Consternare animos, et animo consternari. Liu. Espovanter.\Considerate cum vestris animis. Cic. Considerez en vousmesmes.\Contrahere animum. Cic. Diminuer le courage.\Contudi animum, et fortasse vici. Cic. hoc est, Pugnaui cum animo meo repugnante. J'ay matté mon coeur.\Conuertere animum. Liu. Tourner.\Conuertere se aliquo animo et cogitatione. Cic. Penser à quelque chose.\Credere animum suum alicui. Terent. Luy dire tout son secret, tout ce qu'il ha sur le coeur.\Animi creuerunt. Cic. Le courage leur est creu.\Animos debilitare. Cic. Affoiblir et diminuer.\Animus amori deditus. Terent. Addonné du tout, etc.\Deducere curas animo. Horat. Oster le soulci hors de l'esprit.\Defecerat eam animus. Plaut. Le coeur luy estoit failli, Elle s'estoit pasmee, et esvanouye, Elle estoit transie.\Deficere animis. Curt. Perdre le courage.\Defectus animo. Plin. A qui le coeur est failli, et esvanouy, Pasmé, Transi.\Defigere et intendere animum in aliquam rem. Cic. Ficher son affection.\Animus illis defuit. Cic. Ils ont eu faulte de courage.\Demittere animum. Tacit. Abbaisser, ou appetisser et amoindrir son courage, Se descourager.\Deponere curas animo. Virg. Oster tout soulci.\Deriuare a curis animum. Lucret. Divertir.\Detegere animos. Lucan. Descouvrir son intention.\Diffundere animos Ouid. Resjouir.\Dimittere animos. Curtius. Perdre le coeur et la hardiesse.\Dant animos vina. Ouid. Le vin enhardit.\Dare maiorem animum alicui. Cic. Encourager, Donner courage.\Ducere animo. Virg. Sic ducebam animo. Je le pensoye ainsi.\Ducere animos solent AEsopi fabulae, praecipue rusticorum. Quintil. Delecter et persuader.\Efferre animos. Cic. S'enorgueillir.\Eiicere animum de aliquo. Terent. En oster son affection et amour, Laisser à l'aimer.\Animum erigere. Cic. Resveiller et revigorer.\Eo animo in me est. Cic. Il me porte tel vouloir.\Animo male est. Plaut. Le coeur me fait mal.\Perficere est animus. Virg. J'ay volunté de parfaire et achever.\Animus est reditus. Ouid. J'ay envie de retourner.\Animus in naui est meus. Plaut. J'ay le coeur à cela, Je y pense.\Iandudum est animus in patinis. Terent. J'ay le coeur, ou Je pense à la cuisine.\Exacuere animos in bella. Horat. Inciter.\Excolere animum. Quintil. Aorner, ou Exerciter.\Expedire metu animum. Horat. Descharger, Desveloper.\Explere animum. Virg. Assouvir son coeur, Contenter son affection et desir. \ Explorare animos. Ouid. Esprouver.\Facere animum iudicis mitem. Quintil. Addoulcir.\Facere animos. Li. Donner coeur et courage, Encourager, Enhardir.\Fateri animum. Ouid. Donner à cognoistre sa volunté.\Fauere linguis et animis. Ouid. Escouter, et ne dire mot, ne point faire de bruit. \ Firmare animum. Virg. Asseurer.\Flectere animum. Virg. Tourner le courage, Flechir.\Frangere animum. Ouid. Descourager.\Fractiorem esse animo. Cic. Avoir perdu le courage, Estre descouragé.\Animo morem gerere. Terent. Molestus certe ei fuero, atque animo morem gessero. Je seray assouvi, J'auray contenté et dechargé mon coeur.\Nec vnus in te ego hos animos gessi. Liu. Je ne suis pas seul qui ay eu le coeur d'entreprendre ce faict à l'encontre de toy.\Habere bonum animum. Plaut. Liu. Avoir bon courage et bonne esperance.\Habere statutum cum animo et deliberatum. Cic. Avoir determiné et deliberé en soymesme.\Hilarare animum. Catul. Resjouir, Se resjouir.\Imminere animis in rem aliquam. Liu. Pretendre à quelque chose.\Imperare animo nequeo quin, etc. Liu. Je ne me puis garder que, etc. Je ne puis vaincre mon courage que, etc.\Incendere animum amore famae. Virg. Inciter et esmouvoir le courage, Allumer, Enflamber.\Inclinare animum ad rem aliquam. Liu. Encliner.\Inclinatior ad pacem animus. Liu. Plus enclin.\Indipisci animo. Gellius. Apprendre par coeur.\Inducere animum. Terent. Si istuc animum induxti esse vtile. Si tu as ceste fantasie que ceci soit utile.\Tu animum inducas, si etc. Cic. Mets en ton esprit et fantasie, Revests toy de ceste opinion, etc.\Inducere aliquem in animum. Terent. Avoir opinion de luy.\Indulgere animis. Ouid. Se donner du bon temps, Faire tout ce qui nous vient en fantasie et à plaisir.\Instituere animum ad cogitandum. Terent. Dresser son esprit, et se mettre à penser. Vide INSTITVO.\Labant animi. Liu. Defaillent.\Animo laborare. Caes. Employer son esprit à faire quelque chose.\Lactare animos. Terent. Attraire par belles parolles, Paistre quelcun de parolles ou promesses.\Laxare animum a laboribus. Liu. Donner relasche à son esprit, Reposer son esprit.\Leuare animum mutationibus. Quintil. Alleger, Recreer.\Linqui animo. Curt. Quand le coeur fault, et qu'on s'evanouist, Quand on se pasme, Quand on ha une foiblesse et defaillance de coeur, Syncopizer.\Linquentem reuocauit animum. Curt. Le coeur luy reveint, Il reveint de pasmoison.\Mandare animis. Cic. Penser et considerer.\Mutare animum. Terent. Changer de volunté, ou d'opinion.\Obfirmare animum. Plin. iunior. Soy obstiner.\Obsequi animo. Terent. Faire tout son plaisir, tout ce que le coeur demande.\Occupare animum in re aliqua. Terent. Soy occuper en quelque chose, Empescher son esprit à quelque chose.\Animus tibi pendet. Terent. Tu es en doubte.\Pendere animi. Cic. Estre en grand doubte. Vide PENDEO.\Perfundere animum religione. Liu. Le mettre en scrupule de conscience.\Praegrauat animum corpus hesternis vitiis onustum. Horat. Le corps chargé d'yvrongneries appesantit l'esprit, le rend pesant.\Recipere animum. Terent. Reprendre son haleine.\Recolligere animum alteri. Cic. Remettre en grace, en paix envers un autre, Appaiser quelcun qui est marri contre un autre.\Refringit animum pudor. Quint. Rompt le courage.\Releuare animum. Terent. Faire revenir le courage.\Animus hanc modo hic reliquerat. Plaut. Elle avoit perdu le courage, Le coeur luy estoit failli.\Retardare animos alicuius. Cic. Destourner et retirer aucun de son entreprinse.\Reuocate animos. Virgil. Reprenez courage.\Sedet animo fixum immotumque. Virgil. Cela est deliberé et arresté.\Solicitare animum. Cels. Mettre en soulci, Soulcier.\Soluere arctum animum. Horat. Relascher l'esprit qui estoit en soulci.\Non subibunt animos iuuenum maiora intellectu. Quint. N'entreront point dedens leurs espris.\Sumere animum. Ouid. Prendre courage.\Suspendere animos. Ouid. Mettre en doubte.\Animus sustentat corpus. Curtius. Porte et soustient.\Tollere animos dictis. Vir. Accroistre, ou Monstrer sa magnanimité et grandeur de coeur par parolles.\Torpere animo. Horat. Estre comme ravi et transi.\Versare animo aliquid. Tacit. Y penser et repenser.\Volutare animo euentus. Virgil. Penser et repenser.\Vti animo suo. Curt. Faire à sa fantasie.\Amicus ex animo. Cic. Du bon du coeur et sans faintise, Ami cordial.\Ex animo vereque diligi. Cic. Estre aimé cordialement.\Ex animo bene velle alicui. Ter. Du bon du coeur, sans fainte.\Dicere ex animo. Terent. A bon escient, Sans fiction.\Ex animo suo colligere aliquid. Ouid. Prendre à son coeur l'autruy.\In animo habere. Cic. Avoir vouloir et fantasie.\Vt mihi est in animo facere. Cic. Comme j'ay en volunté ou fantasie de faire, Comme j'ay deliberé.\Sine animo miles. Cic. Gendarme couart.\Animi causa. Cic. Pour plaisir, ou esbat et recreation, Pour soulas et deduict, Pour s'esbatre, Pour s'esbanoyer, Pour se deduire et solatier.\Anime mi, Vox blandientis. Plaut. Mon petit coeur. -
75 annus
annus, i, m. [am-nus; cf. sollemnis] [st1]1 [-] cercle, révolution circulaire. - magni dicebantur circites anni, unde annus, Varr. L. L. 6: les grands cercles s'appelaient anni, d'où année. - magnum sol circumvolvitur annum, Virg.: le soleil décrit son immense orbite. [st1]2 [-] année, an. - principio anni, Hor.: au commencement de l'année. - postero anno: l'année prochaine, l'an prochain. - anno superiore: l'année dernière, l'an dernier. - quinto quoque anno: tous les cinq ans. - acc. de durée - matronae annum luxerunt, Liv. 2,7: les dames portèrent le deuil pendant un an. - regiam potestatem annum obtinere, Caes. BG. 7: détenir pendant un an le pouvoir royal. - nondum centum et decem anni sunt, cum... Cic. Off. 2, 75: il n'y a pas encore cent dix ans que... - nosti mores mulierum: dum moliuntur, dum conantur, annus est, Ter. heaut. 240: tu connais les habitudes des femmes: le temps qu'elles se préparent, qu'elles se mettent en route, il faut une année. [st1]2 [-] âge, époque, âge légal (pour se présenter aux magistratures). - in annum prorogare imperium, Liv. 37, 2: proroger pour un an le commandement. - annus meus: l'année légale pour ma candidature. - anno suo petere, Cic.: briguer une charge dès qu'on a l'âge requis. - tuus annus est, Cic.: tu as l'âge légal. - corpus infirmum annis, Sall.: corps affaibli par le poids des années. - obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores, Varr.: grâce à la paille broyée et au fumier, on prépare pour l'année suivante de meilleures moissons. [st1]3 [-] poét. saison. - hibernus annus, Hor. Epod. 2, 29: la période de l'hiver. - annus frigidus, Virg.: la saison froide (l'hiver). - pomifer annus, Hor. C. 3, 23: la saison des fruits. [st1]4 [-] produit de l'année, récolte de l'année. - exspectare annum, Tac. G. 14: attendre la saison de la récolte. - agricolae annum flevere, Luc. 3, 452: les agriculteurs pleurèrent la récolte de l'année. [st1]5 [-] quelques expressions. - arch. anno, il y a un an: Plaut. Amp. 91; Men. 205; Truc. 393; Lucil. 781. - anno ou in anno: chaque année, annuellement. - bis anno, Cic. Pomp. 31; Plin. 2, 73: deux fois par an. - ter et quater anno, Hor. C. 1, 31, 14: trois ou quatre fois par an. - ter in anno, Cic. Rosc. Am. 46: trois fois par an.* * *annus, i, m. [am-nus; cf. sollemnis] [st1]1 [-] cercle, révolution circulaire. - magni dicebantur circites anni, unde annus, Varr. L. L. 6: les grands cercles s'appelaient anni, d'où année. - magnum sol circumvolvitur annum, Virg.: le soleil décrit son immense orbite. [st1]2 [-] année, an. - principio anni, Hor.: au commencement de l'année. - postero anno: l'année prochaine, l'an prochain. - anno superiore: l'année dernière, l'an dernier. - quinto quoque anno: tous les cinq ans. - acc. de durée - matronae annum luxerunt, Liv. 2,7: les dames portèrent le deuil pendant un an. - regiam potestatem annum obtinere, Caes. BG. 7: détenir pendant un an le pouvoir royal. - nondum centum et decem anni sunt, cum... Cic. Off. 2, 75: il n'y a pas encore cent dix ans que... - nosti mores mulierum: dum moliuntur, dum conantur, annus est, Ter. heaut. 240: tu connais les habitudes des femmes: le temps qu'elles se préparent, qu'elles se mettent en route, il faut une année. [st1]2 [-] âge, époque, âge légal (pour se présenter aux magistratures). - in annum prorogare imperium, Liv. 37, 2: proroger pour un an le commandement. - annus meus: l'année légale pour ma candidature. - anno suo petere, Cic.: briguer une charge dès qu'on a l'âge requis. - tuus annus est, Cic.: tu as l'âge légal. - corpus infirmum annis, Sall.: corps affaibli par le poids des années. - obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores, Varr.: grâce à la paille broyée et au fumier, on prépare pour l'année suivante de meilleures moissons. [st1]3 [-] poét. saison. - hibernus annus, Hor. Epod. 2, 29: la période de l'hiver. - annus frigidus, Virg.: la saison froide (l'hiver). - pomifer annus, Hor. C. 3, 23: la saison des fruits. [st1]4 [-] produit de l'année, récolte de l'année. - exspectare annum, Tac. G. 14: attendre la saison de la récolte. - agricolae annum flevere, Luc. 3, 452: les agriculteurs pleurèrent la récolte de l'année. [st1]5 [-] quelques expressions. - arch. anno, il y a un an: Plaut. Amp. 91; Men. 205; Truc. 393; Lucil. 781. - anno ou in anno: chaque année, annuellement. - bis anno, Cic. Pomp. 31; Plin. 2, 73: deux fois par an. - ter et quater anno, Hor. C. 1, 31, 14: trois ou quatre fois par an. - ter in anno, Cic. Rosc. Am. 46: trois fois par an.* * *Annus, anni. Un an.\Grauis annis. Virgil. Vieil.\Integer annorum. Statius. Qui est en fleur d'aage.\Iuuenilior annis. Ouid. Qui se monstre plus jeune qu'il n'est.\Maturior annis. Ouid. Aagé, Vieil.\Maximus annis. Virgil. Fort ancien.\Fama est obscurior annis. Virgil. La renommee en est moindre à cause du long temps.\Initio statim anni. Liu. Au commencement de l'an.\Anni extremo. Tacit. En la fin de l'an.\Bellicosior annus. Liu. Durant lequel on a fait plus de guerres.\Emeriti anni. Ouid. Passez.\Festior annus eat. Claud. Qu'on face grand feste toute l'annee, Qu'on demeine grand'joye.\Hybernus annus. Horat. Le temps d'yver.\Imbellis annus. Liu. Sans guerre.\Anni impubes. Ouid. L'aage qu'on n'ha point encore de barbe.\Annus iners. Ouid. Passé et consumé en oysiveté et à rien faire.\Intercalaris annus. Plin. L'annee du bissexte.\Lethifer annus. Virgil. Pestilentiel.\Luctifer annus. Valer. Flaccus. Annee de tristesse.\Melioribus natus annis. Virgil. Né en meilleur temps.\Molles anni. Ouid. Jeunesse.\Nubiles anni. Ouid. L'aage quand on est bon à marier.\Piger annus. Horat. Qui dure trop à l'appetit d'aucun.\Plenus annus. Horat. Accompli.\Primis annis eximenda vitia. Quint. Au commencement de l'aage.\Proni anni. Horat. Qui coulent legierement.\Pubescentes anni. Stat. L'aage qu'on commence à avoir barbe.\Rudibus annis aliquid percipere. Quintil. Au commencement de l'aage.\Addere annum labori. Cic. Accroistre d'un an le labeur.\Adolere ter senos annos. Ouid. Croistre jusques à l'aage de dixhuit ans.\AEquare annos. Ouid. Vivre autant, Estre aussi vieil.\Agere annos. Ouid. Vivre.\Cedere annis dicuntur vina. Budaeus. Quand ils ne sont point de garde.\Colligere annos. Plin. Recueillir, Compter.\Compleuit annos centum. Cic. Il a vescu cent ans accomplis.\Defecti anni. Ouid. Vieillesse.\Exeunte anno. Cic. Sur la fin de l'an.\Exigere annum cum aliquo. Virgil. Vivre un an avec, etc.\Expleto anno aetatis vndeuigesimo. Quintil. Apres dixneuf ans revolus et accomplis.\Exuberat annus pomis. Virgil. Il est ceste annee grande abondance de fruicts.\Ferre annos dicuntur vina quaedam. Quint. Quand ils sont de bonne garde.\Implere annum. Ouid. Avoir un an accompli et revolu.\Insignire annum cladibus. Tacit. Faire notable et memorable.\Intercessit annus. Cic. Il y a eu un an entredeux.\Natus annos decem. Terent. Qui est aagé de dix ans.\Obire annum petitionis. Cic. Parvenir jusques à l'an, etc.\Referre annos praeteritos. Virgil. Rendre l'aage qui est passé, Rajeunir.\Sitiens annus. Plin. Annee seiche.\Silentes anni. Claud. Les cinq annees que les nouveaux disciples de Pythagoras ne disoyent mot en l'auditoire, seulement escoutants la doctrine de leur maistre, Les cinq annees de silence.\Vergere annis. Tacit. Devenir vieil.\In annum, et in hunc annum. Cic. Pour un an.\In annum decimum durare. Ouid. Jusques à dix ans.\In annos singulos. Cic. Tous les ans. -
76 castus
[st1]1 [-] castus, a, um: - [abcl][b]a - pur, innocent, irréprochable. - [abcl]b - fidèle à sa parole, intègre, incorruptible, loyal. - [abcl]c - chaste, continent, pudique. - [abcl]d - pur, correct (style). - [abcl]e - pieux, religieux, saint.[/b] [st1]2 [-] castŭs, ūs, m.: abstinence imposée par la religion.* * *[st1]1 [-] castus, a, um: - [abcl][b]a - pur, innocent, irréprochable. - [abcl]b - fidèle à sa parole, intègre, incorruptible, loyal. - [abcl]c - chaste, continent, pudique. - [abcl]d - pur, correct (style). - [abcl]e - pieux, religieux, saint.[/b] [st1]2 [-] castŭs, ūs, m.: abstinence imposée par la religion.* * *Castus, Adiectiuum. Virgil. Chaste, Qui n'est point corrompu, Qui n'est point pollu ne contaminé.\Castus. Cic. Homme de bien, Homme entier.\Castus a culpa. Plaut. Innocent.\Animus castus et purus. Cic. Pur et net, Qui n'est point entaché d'aucun vice.\Aures castae. Claud. Qui ne veulent ouir parler de vilenie.\Fidem castam seruare. Sil. Foy entiere.\Homo castissimus. Cic. Tresinnocent, Entierement bon.\Signa casta. Ouid. Signes et indices de chasteté.\Vir integer et castus. Cic. Homme de bien.\Vita casta. Cic. Honneste et innocente.\Castus. Virgil. Aimant et craignant Dieu. -
77 redinteger
Redinteger, redintegra, redintegrum, pen. corr. Ex re et integer compositum. Liu. Recommencé, Renouvelé. -
78 sanguis
sanguĭs, ĭnis, m. - forme sanguen, n.: Enn. Tr. 46 ; 228 ; An. 117 ; Cato, frg. 19, 11; 65, 5; Lucr. 1. 837 ; 853 ; 860 II sanguīs chez Lucrèce passim II gén. sanguis Chron. 2, 11, 128 ; P.-Nol. 21, 376. [st1]1 [-] sang. - Cic. Nat. 2, 138 ; Quir. 14 ; etc.. - sanguinem (alicujus) haurire, Cic. Sest. 54 ; Liv. 26. 13, 14, etc.: faire couler, répandre le sang [de qqn] jusqu'à épuisement. - hauriendus aut dandus est sanguis, Liv. 7, 24, 4: il faut faire couler tout leur sang ou donner le nôtre. - sanguinem sistere, Plin. 20, 59 ; cohibere Plin. 22, 147: supprimere Cels. 2, 10: arrêter (étancher) le sang. - sanguinem mittere, Cic. Att. 6, 1, 2: pratiquer une saignée. - sanguinem mittere (detrahere, extrahere): saigner (qqn). - fig. missus est sanguis invidiae sine dolore, Cic. Att. 1, 16, 11: j'ai fait un sacrifice aux envieux sans qu'il m'en coûte. - gustare civilem sanguinem vel potius exsorbere, Cic. Phil. 2, 71: goûter du sang des citoyens, mieux, s'en abreuver. - odio civilis sanguinis, Cic. Fam, 15, 15, 1: par haine de verser le sang... = par haine de la guerre civile]. - sanguine barbarorum modico, Tac.: les barbares ayant perdu peu de sang. - usque ad sanguinem incitari, Cic.: s'exalter jusqu'au meurtre. - fraterni sanguinis insons, Ov.: innocent de la mort de son frère. [st1]2 [-] force vitale, vigueur, sang, vie. - toto sanguine nixus, Stat.: en déployant toute sa vigueur. - [en parl. de l'Etat] Cic. Att. 4, 18, 2 ; Sest. 78. - [en parl. de l'éloquence ou de l'orateur] Cic. Br. 36 ; 283 ; Or. 76. - [en parl. du trésor public] Cic. Verr. 3, 83 ; Att. 6, 1, 2. - detrahere aliquid de sanguine aerarii, Cic.: sucer le sang du Trésor. [st1]3 [-] origine, descendance race, parenté. - sanguine conjuncti, Cic. Inv. 2, 161: unis par les liens du sang. - paternus, maternus sanguis, Cic. Amer. 66: le sang paternel, maternel. - ne societur sanguis, Liv. 4, 4, 6: pour que les sangs ne se mêlent pas. - sanguis obscurus, Stat.: naissance obscure. - vos o Pompilius sanguis, Hor.: ô vous, descendants de Numa. - saevire in suum sanguinem, Liv.: faire des victimes au sein de sa famille. [st1]4 [-] rejeton, descendant. - Virg. En. 6, 836 ; Hor. O. 4, 2, 14, etc ; Liv. 7, 4, 3 ; 40, 5. 1. [st1]5 [-] suc (des végétaux), sève, liqueur. - Plin. 14, 58; Stat. Th. 1, 329. - sanguis Baccheus, Stat.: liqueur de Bacchus (= le vin).* * *sanguĭs, ĭnis, m. - forme sanguen, n.: Enn. Tr. 46 ; 228 ; An. 117 ; Cato, frg. 19, 11; 65, 5; Lucr. 1. 837 ; 853 ; 860 II sanguīs chez Lucrèce passim II gén. sanguis Chron. 2, 11, 128 ; P.-Nol. 21, 376. [st1]1 [-] sang. - Cic. Nat. 2, 138 ; Quir. 14 ; etc.. - sanguinem (alicujus) haurire, Cic. Sest. 54 ; Liv. 26. 13, 14, etc.: faire couler, répandre le sang [de qqn] jusqu'à épuisement. - hauriendus aut dandus est sanguis, Liv. 7, 24, 4: il faut faire couler tout leur sang ou donner le nôtre. - sanguinem sistere, Plin. 20, 59 ; cohibere Plin. 22, 147: supprimere Cels. 2, 10: arrêter (étancher) le sang. - sanguinem mittere, Cic. Att. 6, 1, 2: pratiquer une saignée. - sanguinem mittere (detrahere, extrahere): saigner (qqn). - fig. missus est sanguis invidiae sine dolore, Cic. Att. 1, 16, 11: j'ai fait un sacrifice aux envieux sans qu'il m'en coûte. - gustare civilem sanguinem vel potius exsorbere, Cic. Phil. 2, 71: goûter du sang des citoyens, mieux, s'en abreuver. - odio civilis sanguinis, Cic. Fam, 15, 15, 1: par haine de verser le sang... = par haine de la guerre civile]. - sanguine barbarorum modico, Tac.: les barbares ayant perdu peu de sang. - usque ad sanguinem incitari, Cic.: s'exalter jusqu'au meurtre. - fraterni sanguinis insons, Ov.: innocent de la mort de son frère. [st1]2 [-] force vitale, vigueur, sang, vie. - toto sanguine nixus, Stat.: en déployant toute sa vigueur. - [en parl. de l'Etat] Cic. Att. 4, 18, 2 ; Sest. 78. - [en parl. de l'éloquence ou de l'orateur] Cic. Br. 36 ; 283 ; Or. 76. - [en parl. du trésor public] Cic. Verr. 3, 83 ; Att. 6, 1, 2. - detrahere aliquid de sanguine aerarii, Cic.: sucer le sang du Trésor. [st1]3 [-] origine, descendance race, parenté. - sanguine conjuncti, Cic. Inv. 2, 161: unis par les liens du sang. - paternus, maternus sanguis, Cic. Amer. 66: le sang paternel, maternel. - ne societur sanguis, Liv. 4, 4, 6: pour que les sangs ne se mêlent pas. - sanguis obscurus, Stat.: naissance obscure. - vos o Pompilius sanguis, Hor.: ô vous, descendants de Numa. - saevire in suum sanguinem, Liv.: faire des victimes au sein de sa famille. [st1]4 [-] rejeton, descendant. - Virg. En. 6, 836 ; Hor. O. 4, 2, 14, etc ; Liv. 7, 4, 3 ; 40, 5. 1. [st1]5 [-] suc (des végétaux), sève, liqueur. - Plin. 14, 58; Stat. Th. 1, 329. - sanguis Baccheus, Stat.: liqueur de Bacchus (= le vin).* * *Sanguis, m. g. quod et Sanguen, neut. gen. dixerunt veteres, vnde sanguinis facit in genitiuo, pen. corr. Cic. Sang.\Detractio sanguinis, et Sanguinis missio. Cels. Saignee.\Profusionem sanguinis auertere. Cels. Divertir.\Sanguis aerarii, per translationem. Cicero. L'argent du thresor de la ville.\Plenus sanguinis homo. Plaut. Qui ne demande qu'à tuer.\Conglobatus, Vide CONGLOBO. Sang figé et caillé.\Integer. Virgil. Qui n'est point corrompu.\Coit sanguis. Plinius. Il se caille.\Poenas dare sanguine. Virgil. Estre tué.\Dare sanguinem inuidiae. Liu. Mettre sa vie à la volunté et merci de ses envieux.\Alternum dare sanguinem. Seneca. Quand deux s'entretuent, S'entretuer.\Duratur sanguis. Quintil. Se caille, S'endurcit, Se fige.\Emittere sanguinem. Cels. Saigner aucun.\Plus sanguinis in ipsa dimicatione factum. Liu. On tua plus de gents, Il y eut plus grande effusion de sang.\Fundere sanguinem de Rege. Curt. Espandre son sang, et se faire tuer pour soustenir la querelle de son Roy.\Sanguis reliquit corpus. Ouid. C'est quand on se sangmesle.\Sistere sanguinem. Plin. Arrester le sang, Estancher.\Amisimus omnem succum et sanguinem. Cicero. La vigueur et la force.\Sanguis. Virgil. Generation.\Author sanguinis. Virgil. Le premier et commencement d'une race et lignee.\Degener sanguinis. Stat. Qui forligne, Forlignant, Qui ne fait pas comme ceulx de sa parenté et de son sang.\Claro sanguine genitus. Seneca. De noble sang et lignee.\Sanguis regius. Horat. Sang royal.\Chari sanguinis vincula. Propert. Consanguinité.\Gradu sanguinis propior. Ouid. Plus prochain parent.\Nomina sanguinis. Ouid. Les noms de consanguinité.\Cohaerere sanguine alicui. Quintil. Estre son parent, Estre de son sang. -
79 tristis
tristis, e [st2]1 [-] triste, sombre, chagrin, affligé, renfrogné, morose. [st2]2 [-] triste, affligeant, sinistre, funeste, de mauvais augure; effrayant, menaçant. [st2]3 [-] sombre, sérieux, sévère, austère, dur, cruel, impitoyable. [st2]4 [-] triste (à voir), laid, hideux. [st2]5 [-] désagréable (au goût, à l'oreille, à l'odorat). - vigilum canum tristes (= severae) excubiae, Hor. C. 3, 16, 3: la garde sévère des chiens sans cesse en éveil. - tristissima exta, Cic. Div. 2, 15, 36: les entrailles du plus funeste augure. - tristis eventus alicujus, Liv. 8: fin tragique de qqn. - nox atra caput tristi circumvolat umbra, Virg. En. 6: une nuit sombre aux ombres effrayantes vole sur sa tête. - triste, is, n.: chose triste; chose funeste, fléau. - tristia (tempora): l'adversité; les Tristes (élégies d'Ovide). - tristibus temporibus, Cic. Fam. 15: dans l'adversité. - triste lupus stabulis (est), Virg.: le loup est le fléau des troupeaux. - tristis anhelitus oris, Ov. A. A. 1, 521: haleine forte.* * *tristis, e [st2]1 [-] triste, sombre, chagrin, affligé, renfrogné, morose. [st2]2 [-] triste, affligeant, sinistre, funeste, de mauvais augure; effrayant, menaçant. [st2]3 [-] sombre, sérieux, sévère, austère, dur, cruel, impitoyable. [st2]4 [-] triste (à voir), laid, hideux. [st2]5 [-] désagréable (au goût, à l'oreille, à l'odorat). - vigilum canum tristes (= severae) excubiae, Hor. C. 3, 16, 3: la garde sévère des chiens sans cesse en éveil. - tristissima exta, Cic. Div. 2, 15, 36: les entrailles du plus funeste augure. - tristis eventus alicujus, Liv. 8: fin tragique de qqn. - nox atra caput tristi circumvolat umbra, Virg. En. 6: une nuit sombre aux ombres effrayantes vole sur sa tête. - triste, is, n.: chose triste; chose funeste, fléau. - tristia (tempora): l'adversité; les Tristes (élégies d'Ovide). - tristibus temporibus, Cic. Fam. 15: dans l'adversité. - triste lupus stabulis (est), Virg.: le loup est le fléau des troupeaux. - tristis anhelitus oris, Ov. A. A. 1, 521: haleine forte.* * *Tristis, et hoc triste. Virgil. Triste.\Tristis. Virgil. Horrible, ou Cruel à veoir.\Tristis. Cic. Grave et severe.\Tristis. Nonius. Courroucé, Marri.\Tristis lacerna. Martial. Qui est de couleur laide et mal plaisante.\AEgrimonia tristis. Horat. Qui rend l'homme triste.\Arbor tristis aspectu. Plin. Mal plaisante à veoir, Qui rend les gents tristes à la veoir.\Curae tristes. Virgil. Qui contristent l'homme.\Extra tristia. Virgil. Qui denoncent et signifient quelque tristesse advenir.\Facinus triste. Ouid. Cas horrible.\Fortuna tristis. Ouid. Male fortune.\Hyems tristis. Virgil. Rude et aspre.\Ianua nostrae artis est tristissima. Ouid. L'art de remedier à la folie d'un amoureux luy est difficile et fascheuse du commencement, L'entree de nostre art du remede d'amours est ennuyeuse et difficile, Le commencement, etc.\Imago tristissima noctis. Ouid. L'imagination et souvenir de la nuict en laquelle on receut tant d'ennuy et de tristesse.\Nox tristior, quam tempora Phoebi. Ouid. Plus ennuyeuse que le jour.\Ora tristia. Virgil. Quand on a tasté ou masché quelque chose fort amere.\Tempus triste. Ouid. Temps de tristesse et adversité.\Tristis succus. Virgil. Amer.\Iudex tristis ac integer. Cic. Bon et entier.\Inuitat tristis. Terent. Contre son vouloir, A regret.\Accipio tristis. Terent. Comme triste. -
80 aevum
aevum (arch. aevom), i, n. [st2]1 [-] durée (sans fin), longue durée, éternité, temps, époque, siècle. [st2]2 [-] vie, durée de la vie. [st2]3 [-] vieillesse. - [gr]gr. αἰών, ῶνος. - agitare (agere, degere, exigere) aevum: passer le temps, vivre. - in aevum, Hor. C. 4: pour toujours, à jamais. - integer aevi, Virg (integri aevi, Enn.): qui est dans la force de l'âge, à la fleur de l'âge. - primum aevum, Val. Fl. 7, 338: la jeunesse. - nimis paene animo es molli, qui consuetus in armis aevom agere, Cic. Tusc. 2, 49: tu es d'un caractère un peu trop sensible, toi qui es pourtant habitué à passer ta vie sous les armes. - aevo confectus, Virg. En. 11: accablé par l'âge, accablé par la vieillesse.
См. также в других словарях:
Integer — In te*ger, n. [L. integer untouched, whole, entire. See {Entire}.] A complete entity; a whole number, in contradistinction to a fraction or a mixed number. [1913 Webster] {Complex integer} (Theory of Numbers), an expression of the form a +… … The Collaborative International Dictionary of English
integer — »unbescholten, makellos«: Das Adjektiv wurde – wohl unter dem Einfluss von frz. intègre – im 19. Jh. entlehnt aus lat. integer (< *en tag ros) »unberührt, unversehrt; ganz«, das mit verneinendem 2↑ in..., ↑ In... zur Sippe von lat. tangere… … Das Herkunftswörterbuch
integer — (n.) a whole number (opposed to fraction), 1570s, from L. integer (adj.) whole, complete, figuratively, untainted, upright, lit. untouched, from in not (see IN (Cf. in ) (1)) + root of tangere to touch (see TANGENT (Cf. t … Etymology dictionary
Intĕger — Intĕger, 1) ganz; 2) unbescholten, s. Integrität. Daher Integral, 1) ein Ganzes ausmachend, selbständig, für sich bestehend; 2) s.u. Integralrechnung 1); 3) Integralen, holländische Staatspapiere … Pierer's Universal-Lexikon
integer — I index full, impartial, incorruptible, inculpable II index individual III … Law dictionary
integer — Adj integrieren … Etymologisches Wörterbuch der deutschen sprache
integer — n *number, numeral, figure, digit … New Dictionary of Synonyms
integer — Adj. (Aufbaustufe) von untadeligem Ruf, moralisch einwandfrei Synonyme: anständig, ehrenhaft, ehrenwert, redlich, seriös, solide, unbescholten, rechtschaffen Beispiel: Der Politiker ist eine völlig integre Persönlichkeit … Extremes Deutsch
integer — ► NOUN ▪ a whole number. ORIGIN from Latin, intact, whole , from tangere to touch ; compare with ENTIRE(Cf. ↑entire) … English terms dictionary
integer — [in′tə jər] n. [L, untouched, whole, entire < in , not + base of tangere, to touch: see TACT] 1. anything complete in itself; entity; whole 2. any positive or negative whole number or zero: see also RATIONAL (sense 4a) … English World dictionary
Integer — This article is about the mathematical concept. For integers in computer science, see Integer (computer science). Symbol often used to denote the set of integers The integers (from the Latin integer, literally untouched , hence whole : the word… … Wikipedia