utor

T, t. indecl. n. or (to agree with littera) f., the nineteenth letter of the Lat. alphabet ( i and j being counted as one), = Gr. T (tau). It is very freq. as a final letter, esp. in verbal endings of the third person.

As an initial, it is, in pure Lat. words, followed by no consonant except r: traho, tremo, tribuo, etc.; the combinations tl and tm are found only in words borrowed from the Greek: Tlepolemus, tmesis, Tmolus. Hence an initial t occurring in the ancient language before l (like an initial d before v, v. letter D) is rejected in classical Lat.: lātus (Part. of fero) for tlatus, from root tol- of tollo, tuli; cf. with TLAÔ, tlêtos; even when softened by a sibilant, the combination of t and l in stlata (genus navigii), stlembus (gravis, tardus), stlis, stlocus, was avoided, and, except in the formal lang. of law, which retained stlitibus judicandis, the forms lis, locus remained the only ones in use, though the transitional form slis occurs twice in very old inscriptions. Before a vowel or r, the original Indo-European t always retained its place and character. Between two vowels t and tt were freq. confounded, and in some words the double letter became established, although the original form had but one t; thus, quattuor, cottidie, littera, stand in the best MSS. and inscriptions; v. Corss. Ausspr. 1, 174 sqq.—

The sibilant pronunciation of a medial t before i and a following vowel, is a peculiarity of a late period. Isidorus (at the commencement of the seventh century after Christ) is the first who expresses himself definitely on this point: cum justitia sonum z litterae exprimat, tamen quia Latinum est, per t scribendum est, sicut militia, malitia, nequitia et cetera similia (Orig. 1, 26, 28); but the commutation of ci and ti, which occurs not unfrequently in older inscriptions, shows the origin of this change in pronunciation to have been earlier. In the golden age of the language, however, it was certainly [p. 1831] unknown.—

The aspiration of t did not come into general use till the golden age; hence, CARTACINIENSIS, on the Columna Rostrata; whereas in Cicero we have Carthago, like Cethegus, etc.; v. Cic. Or. 48, 160; and cf. letter C.—

T is interchanged with d, c, and s; v. these letters.—

T is assimilated to s in passus from patior, quassus from quatio, fassus from fateor, missus from mitto, equestris from eques (equit-), etc. It is wholly suppressed before s in usus, from utor; in many nominatives of the third declension ending in s: civitas (root civitat, gen. civitatis), quies (quiet, quietis), lis (lit, litis), dos (dot, dotis), salus (salut, salutis), amans (amant, amantis), mens (ment, mentis), etc.; and likewise in flexi, flexus, from flecto, and before other letters, in remus, cf. ratis; Gr. eretmos; in penna; root pat-, to fly; Gr. petomai, etc. In late Lat. the vulgar language often dropped t before r and before vowels; hence such forms as mari, quaraginta, donaus, are found for matri, quatriginta (quad-), donatus, in inscriptions; cf. the French mère, quarante, donné.—

As an abbreviation, T. stands for Titus; Ti. Tiberius; TR. Tribunus; T. F. Testamenti formula; T. F. C. Titulum faciendum curavit; T. P. Tribunicia potestas, etc.

T, t. indecl. n. or (to agree with littera) f., the nineteenth letter of the Lat. alphabet ( i and j being counted as one), = Gr. T (tau). It is very freq. as a final letter, esp. in verbal endings of the third person.

As an initial, it is, in pure Lat. words, followed by no consonant except r: traho, tremo, tribuo, etc.; the combinations tl and tm are found only in words borrowed from the Greek: Tlepolemus, tmesis, Tmolus. Hence an initial t occurring in the ancient language before l (like an initial d before v, v. letter D) is rejected in classical Lat.: lātus (Part. of fero) for tlatus, from root tol- of tollo, tuli; cf. with TLAÔ, tlêtos; even when softened by a sibilant, the combination of t and l in stlata (genus navigii), stlembus (gravis, tardus), stlis, stlocus, was avoided, and, except in the formal lang. of law, which retained stlitibus judicandis, the forms lis, locus remained the only ones in use, though the transitional form slis occurs twice in very old inscriptions. Before a vowel or r, the original Indo-European t always retained its place and character. Between two vowels t and tt were freq. confounded, and in some words the double letter became established, although the original form had but one t; thus, quattuor, cottidie, littera, stand in the best MSS. and inscriptions; v. Corss. Ausspr. 1, 174 sqq.—

The sibilant pronunciation of a medial t before i and a following vowel, is a peculiarity of a late period. Isidorus (at the commencement of the seventh century after Christ) is the first who expresses himself definitely on this point: cum justitia sonum z litterae exprimat, tamen quia Latinum est, per t scribendum est, sicut militia, malitia, nequitia et cetera similia (Orig. 1, 26, 28); but the commutation of ci and ti, which occurs not unfrequently in older inscriptions, shows the origin of this change in pronunciation to have been earlier. In the golden age of the language, however, it was certainly [p. 1831] unknown.—

The aspiration of t did not come into general use till the golden age; hence, CARTACINIENSIS, on the Columna Rostrata; whereas in Cicero we have Carthago, like Cethegus, etc.; v. Cic. Or. 48, 160; and cf. letter C.—

T is interchanged with d, c, and s; v. these letters.—

T is assimilated to s in passus from patior, quassus from quatio, fassus from fateor, missus from mitto, equestris from eques (equit-), etc. It is wholly suppressed before s in usus, from utor; in many nominatives of the third declension ending in s: civitas (root civitat, gen. civitatis), quies (quiet, quietis), lis (lit, litis), dos (dot, dotis), salus (salut, salutis), amans (amant, amantis), mens (ment, mentis), etc.; and likewise in flexi, flexus, from flecto, and before other letters, in remus, cf. ratis; Gr. eretmos; in penna; root pat-, to fly; Gr. petomai, etc. In late Lat. the vulgar language often dropped t before r and before vowels; hence such forms as mari, quaraginta, donaus, are found for matri, quatriginta (quad-), donatus, in inscriptions; cf. the French mère, quarante, donné.—

As an abbreviation, T. stands for Titus; Ti. Tiberius; TR. Tribunus; T. F. Testamenti formula; T. F. C. Titulum faciendum curavit; T. P. Tribunicia potestas, etc.

tam, adv. [orig. acc. fem. of the demonstrative root ta-; cf.: tum, tamen], correlative of quam, so, so much, as.

As comparative adverb, demonstrative with correlative quam, introducing comparative clauses of like intensity.

As adjunct of adjectives or participles the intensity of which is expressed by a comparative clause, tam... quam = as... as; negatively, non (neque, nihil, etc.) tam... quam = not so... as.

In comparison between two adjj.:

tam esse clemens tyrannus quam rex importunus potest,

a tyrant may be as mild as a king may be harsh, Cic. Rep. 1, 33, 50 (B. and K. bracket rex):

non tam solido quam splendido nomine,

id. Fin. 1, 18, 61:

tam culpae hostium justus existimator quam gloriosus victor,

Val. Max. 3, 8, 1:

adjuro, tam me tibi vera referre Quam veri majora fide,

things as true as they are beyond belief, Ov. M. 3, 659:

quorum vires quam repentinae tam breves,

Sen. Q. N. 6, 7, 2.—Negatively:

non enim tam praeclarum est scire Latine quam turpe nescire,

Cic. Brut. 37, 140:

ut illa... non tam mirabilia sunt, quam conjecta belle,

id. Div. 2, 31, 66; 2, 36, 76: nec tam Turpe fuit vinci [p. 1836] quam contendisse decorum est, Ov. M. 9, 5. —Tam preceded by comp. clause:

maximeque eam pestilentiam insignem mors quam matura tam acerba M. Furi fecit,

Liv. 7, 1, 8:

quam magni nominis bellum est, tam difficilem existimaritis victoriam fore,

id. 21, 43, 11:

donec quam felices seditiones, tam honorati seditionum auctores essent,

id. 4, 2, 4. —

In a comparison between degrees of intensity, etc., of the same adjective.

As in relative clauses, the adjective repeated (so esp. in Plaut.;

not repeated in English): tam liquidus est quam liquida tempestas esse solet,

as serene as the weather is wont to be, Plaut. Most. 3, 2, 64:

quam placida'st aqua,

id. ib. 3, 2, 165:

tam frictum ego illum reddam quam frictum est cicer,

id. Bacch. 4, 4, 7.—Negatively:

nemo orator tam multa scripsit quam multa sunt nostra,

Cic. Or. 30, 168:

tametsi non tam multum in istis rebus intellego quam multa vidi,

id. Verr. 2, 4, 43, § 94.—

The adjective not repeated.

The terms of comparison being nouns or pronouns:

tam ego fui ante liber quam gnatus tuus ( = quam liber gnatus tuus est),

Plaut. Capt. 2, 2, 60:

fieret corium tam maculosum quam est nutricis pallium,

id. Bacch. 3, 3, 30:

tam mihi mea vita quam tua Tibi cara est,

id. Cas. 3, 6, 43:

ni illam mihi tam tranquillam facis quam mare est,

id. Poen. 1, 2, 145:

tam crebri ad terram decidebant quam pira,

id. ib. 2, 38:

tam excoctam reddam atque atram quam carbo'st,

Ter. Ad. 5, 3, 63:

quom fervit maxume, tam placidum (eum) quam ovem reddo,

id. ib. 4, 1, 18:

tam sum misericors quam vos, tam mitis quam qui lenissimus,

Cic. Sull. 31, 87:

tam gratum mihi id erit quam quod gratissimum,

id. Fam. 13, 3:

nulla ingenia tam prona ad invidiam sunt quam eorum qui genus ac fortunam suam animis non aequant,

Liv. 45, 22:

nihil est tam violentum quam magna vis aquae,

Sen. Q. N. 3, 30, 6:

(cum sit) tam aurum et argentum quam aes Corinthium ( = cum aurum et argentum tam sit Corinthium quam aes),

Quint. 8, 2, 8:

(ira) tam inutilis animi minister est quam miles qui signum receptui neglegit,

Sen. Ira, 1, 9, 2.—

Negatively: neque opes nostrae tam sunt validae quam tuae,

Plaut. Cist. 2, 1, 20:

nihil esse tam detestabile tamque pestiferum quam voluptatem,

Cic. Sen. 12, 41:

neque tam condenso corpore nubes esse queunt quam sunt lapides, neque autem tam tenues quam nebulae,

Lucr. 6, 101.—Virtually negative:

quod enim tam infidum mare quam blanditiae principum? ( = nullum tam infidum mare, etc.),

Plin. Pan. 66. — With comp. pregn. (very rare): istam dextram non tam in bellis et proeliis quam in promissis et fide firmiorem, i. e. whose superior trustworthiness is not so much in wars, etc., Cic. Deiot. 3, 8:

vectigal ex agro eorum capimus, quod nobis non tam fructu jucundius est, quam ultione,

Liv. 28, 39, 13. —

With quam in subst.-clause:

quicquid mali hic Pisistratus non fecerit, tam gratum est quam si alium facere prohibuerit,

Cic. Att. 8, 16, 2.—Negatively:

juris interpretatio, quae non tam mihi molesta sit propter laborem quam quod dicendi cogitationem auferat,

Cic. Leg. 1, 4, 12. —

Virtually negative: quid autem tam exiguum quam est munus hoc eorum qui consuluntur?

Cic. Leg. 1, 4, 14.—

With quam in adverb.-clause:

cupam facito tam crassam quam modioli postulant,

Cato, R. R. 21, 1:

si era mea sciat tam socordem esse quam sum,

Plaut. Cist. 4, 2, 5:

tua est imago: tam consimili'st quam potest,

id. Men. 5, 9, 4:

sororem tam similem quam lacte lacti est,

id. Mil. 2, 2, 87.—

Tam with advv.: tam... quam = as ( so)... as; negatively = not so... as.

Comparing an adv. with another adv. or adverb. clause: satin' istuc mihi exquisitum est...? Ar. Tam satis quam numquam hoc invenies secus, with as full certainty as that you will never find this otherwise, Plaut. Capt. 3, 4, 106.—Virtually negative:

quis umquam obeundi negotii studio tam brevi tempore tot loca adire potuit, quam celeriter Cn. Pompejo duce tanti belli impetus navigavit?

Cic. Imp. Pomp. 12, 34. —After quam:

nam dictaturam quam pertinaciter ei deferebat populus, tam constanter repulit,

Vell. 2, 89, 5 (the repetition of the adverb is especially frequent in tam diu... quam diu; v. tamdiu).—

The adverb understood after quam: sed tu novisti fidicinam? Tr. Tam facile quam me (quam facile me novi), Plaut. Ep. 3, 4, 72:

tam facile vinces quam pirum volpes comest,

id. Most. 3, 1, 26:

tam hercle certe quam ego ted, ac tu me vides,

id. Merc. 1, 2, 77:

tam audacter (ibis intro) quam domum ad te,

id. Truc. 1, 2, 109:

tam facile quam tu arbitraris,

Cic. Div. 1, 6, 10:

tam cito evertetur quam navis, etc.,

id. Rep. 1, 34, 51:

nihil tam cito redditur quam a speculo imago,

Sen. Q. N. 1, 4, 2. —

Negatively: (ira) quia non tam cito in alium quam vult erumpit,

Sen. Ira, 1, 19, 4.—Virtually negative (very freq.):

quasi vero quidquam sit tam valde, quam nihil sapere, vulgare,

Cic. Div. 2, 39, 81. — With sup. adv.: quam potes tam verba confer maxime ad compendium = as much as you can (hence the idiomatic expression: quam maxime = as much as possible), Plaut. Mil. 3, 1, 184. —

With verbs: tam... quam = as much... as, as well... as; negatively: non tam... quam, not so much... as.

One verb compared with another:

nam quod edit tam duim quam perduim,

for what he can eat I would give as much as lose, Plaut. Aul. 4, 6, 6:

vellem tam domestica ferre possem quam ista contemnere,

Cic. Att. 13, 20, 4:

utinam tam non pigeat ista facere quam non displicebit,

Quint. 2, 5, 17:

Tyrus et ipsa tam movetur quam diluitur,

Sen. Q. N. 6, 26, 5.—Negatively:

fit quoque enim interdum ut non tam concurrere nubes frontibus adversis possint quam de latere ire,

Lucr. 6, 115.—

The same verb repeated or understood after quam; the compared terms being,

Nouns or pronouns: tam mihi quam illi libertatem hostilis eripuit manus;

tam ille apud nos servit quam ego hic apud te servio,

Plaut. Capt. 2, 2, 61:

tam hic scit me habere (pecuniam) quam egomet (i. e. scio),

id. Aul. 3, 6, 12:

quam tu filium tuum, tam me pater me meus desiderat,

id. Capt. 2, 2, 6:

tam huic loqui licere oportet quam isti,

id. Cas. 2, 6, 58:

tam tibi istuc credo quam mihi,

id. Ep. 1, 2, 25:

haec tibi tam sunt defendenda quam moenia,

Cic. Ac. 2, 44, 137:

tam moveor quam tu, Luculle,

id. ib. 2, 46, 141:

tamque id... tuendum conservandumque nobis est quam illud, etc.,

id. Off. 3, 4, 17: amurcam periti agricolae tam in doliis condunt quam oleum aut vinum ( as well as), Varr. R. R. 1, 61:

tam natura putarem vitam hominis sustentari quam vitis, quam arboris,

Cic. Tusc. 1, 24, 56:

sicut pueris, qui tam parentibus amissis flebunt quam nucibus,

Sen. Ira. 1, 12, 4:

meliorque tam sibi quam aliis faciendus (est),

id. ib. 1, 15, 1:

tam solstitium quam aequinoctium suos dies rettulit (i. e. solstitium tam rettulit dies quam rettulit aequinoctium),

id. Q. N. 3, 16, 3:

quoniam orationis tam ornatus quam perspicuitas aut in singulis verbis est aut in pluribus positus (i. e. ornatus tam positus est quam perspicuitas),

Quint. 8, 3, 15. — This construction passes into mere co - ordination: tam vera quam falsa cernimus, as well... as, almost = both... and, Cic. Ac. 2, 34, 111: repentina res, quia quam causam nullam tam ne fidem quidem habebat ( = ut causam nullam, sic ne fidem quidem; cf.

sic),

Liv. 8, 27, 10; so Sall. J. 31, 16; id. H. 1, 41, 24 Dietsch; cf. Liv. 33, 17, 9; Sen. Q. N. 4, 13, 4. —

Negatively: non tam meapte causa Laetor quam illius,

Ter. Heaut. 4, 3, 8:

nihil est quod tam obtundat elevetque aegritudinem... quam meditatio condicionis humanae,

Cic. Tusc. 3, 16, 34:

quae compararat non tam suae delectationis causa quam ad invitationes adventusque nostrorum hominum,

id. Verr. 2, 2, 34, § 83:

cujus me facti paenituit non tam propter periculum meum quam propter vitia multa quae,

id. Fam. 7, 3, 2:

qua nulla in re tam utor quam in hac civili et publica,

id. Att. 2, 17, 2:

neque eos tam istius hominis perditi subita laetitia quam hominis amplissimi nova gratulatio movebat,

id. Verr. 1, 8, 21:

Iliensibus Rhoeteum addiderunt, non tam ob recentia ulla merita quam originum memoria,

Liv. 38, 39, 10.—

Object-inff.:

qualis est istorum oratio qui omnia non tam esse quam videri volunt,

Cic. Ac. 2, 14, 44:

quid enim tam pugnat, quam non modo miserum, sed omnino quidquam esse qui non sit,

id. Tusc. 1, 7, 13:

virtute ipsa non tam multi praediti esse quam videri volunt,

id. Lael. 26, 98.—

Subject-inff. or dependent clauses:

ego illud argentum tam paratum filio Scio esse, quam me hunc scipionem contui ( = tam scio, argentum paratum esse, quam scio me, etc.),

Plaut. As. 1, 1, 109:

Parmenonis tam scio esse hanc techinam quam me vivere,

Ter. Eun. 4, 4, 51:

tam teneor dono quam si dimittar onustus,

Hor. Ep. 1, 7, 18:

Acrisium Tam violasse deum quam non agnosse nepotem Paenitet,

Ov. M. 4, 613:

tam perdis operam cum illi irasceris, quam cum illum alteri precaris iratum,

Sen. Ira, 2, 30, 2.—Negatively (so most freq.):

nihil est quod tam deceat quam in omni re gerenda servare constantiam,

Cic. Off. 1, 34, 125:

eundum igitur est, nec tam ut belli quam ut fugae socii simus,

id. Att. 9, 2, a, 3:

nec tam quaerendum est, dolor malumne sit, quam firmandus animus ad dolorem ferendum,

id. Tusc. 2, 12, 28:

non tam ut prosim causis elaborare soleo, quam ut ne quid obsim,

id. Or. 2, 72, 295:

cum ego te non tam vitandi laboris mei causa quam quia tua id interesse arbitrarer, hortatus essem,

id. Top. 1, 2:

auxilia convenerant non tam Vejentium gratia concitata, quam quod in spem ventum erat, etc.,

Liv. 2, 44, 7:

Boji defecerunt, nec tam ob veteres in populum Romanum iras, quam quod, etc.,

id. 21, 25, 2. — So with causal clauses, Cic. Div. in Caecil. 7, 24; id. Or. 3, 30, 119; id. Sest. 64, 135; Liv. 8, 19, 3. —

With quam in adverb.-clause:

tam confido quam poti'st,

Plaut. Stich. 3, 2, 1; and in Cicero's epistolary style, tam esse with predicative force (like ita esse, sic esse;

v. sic): atque ego haec tam esse quam audio non puto ( = tam male esse),

Cic. Q. Fr. 1, 2, 3, § 9.—

Tam with a neg. is sometimes followed by sed with an independent clause, instead of a comp. clause:

quidam autem non tam id reprehendunt, si remissius agatur, sed tantum studium tamque multam operam ponendam in eo non arbitrantur,

Cic. Fin. 1, 1, 1 Madv. ad loc.; cf.:

quae (suaviloquentia) quidem non tam est in plerisque... sed est ea laus eloquentiae certe maxima,

id. Brut. 15, 58.—

With esse and predic. noun:

tam ea est quam poti'st nostra erilis concubina,

Plaut. Mil. 2, 5, 47:

equidem tam sum servos quam tu,

id. Capt. 3, 4, 11:

tam ego homo sum quam tu,

id. As. 2, 4, 83:

nam id nobis tam flagitium'st quam illa Non facere,

Ter. Ad. 3, 3, 68:

tam es tu judex quam ego senator,

Cic. Rab. Post. 7, 17:

tam sum amicus rei publicae quam qui maxime,

id. Fam. 5, 2, 6.—With prep. and its case as predicate:

tam hoc quidem tibi in proclivi quam imber quando pluit,

Plaut. Capt. 2, 2, 86:

qui non defendit, nec obsistit, si potest, injuriae, tam est in vitio quam si parentes, etc., deserat,

Cic. Off. 1, 7, 23. —

Negatively: nihil est tam contra naturam quam turpitudo,

Cic. Off. 3, 8, 35. —

With quasi in place of quam:

tam a me pudica est quasi soror mea sit,

Plaut. Curc. 1, 1, 51. —

Quam... tam with compp. = quanto... tanto or quo... eo (ante-class. and poet.): quam magis aerumna urget, tam magis ad malefaciendum viget, Enn. ap. Quint. 9, 3, 15 (Trag. Rel. v. 303 Vahl.):

quam magis adspecto, tam magis est nimbata,

Plaut. Poen. 1, 2, 138:

magis quam id reputo, tam magis uror quae meus filius turbavit,

id. Bacch. 5, 1, 5:

quam magis te in altum capessis, tam aestus te in portum refert,

id. As. 1, 3, 6:

quo quaeque magis sunt aspera semina eorum, Tam magis in somnis eadem saevire necessust,

Lucr. 4, 999:

quae quanto magis inter se perplexa coibant, Tam magis expressa ea quae mare... efficerent,

id. 5, 453:

tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, Quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae,

Verg. A. 7, 787.—With quanto for quam:

quanto magis aetheris aestus cogebant terram, Tam magis, etc.,

Lucr. 5, 484. —With rel. adv. for quam:

verum ubicumque magis denso sunt agmine nubes, tam magis hinc... fremitus fit,

Lucr. 6, 99. — Ellips. of tam:

quam magis specto. minus placet mihi hominis facies,

Plaut. Trin. 4, 2, 19.—

Quam... tam with superll. = quanto... tanto or quo... eo (mostly anteclass.; cf.

the class.: ut quisque maxime... ita maxime): quam citissime conficies, tam maxime expediet,

Cato, R. R. 64 (65):

oleum quam diutissime in amurca erit, tam deterrimum erit,

id. ib. 64 (65):

quam acerbissima olea oleum facies, tam oleum optumum erit,

id. ib. 65 (66): quam plurimum [p. 1837] erit, tam citissime canus fiet, id. ib. 157 (158) med.:

quam ad probos propinquitate proxume te adjunxeris, tam optumum est,

Plaut. Aul. 2, 2, 59:

quam maxime huic vana haec suspicio erit, tam facillime patris pacem in leges conficiet suas,

Ter. Heaut. 5, 2, 44:

quam vos facillime agitis, quam estis maxume Potentes, dites, fortunati, nobiles: tam maxime vos aequo animo aequa noscere Oportet,

id. Ad. 3, 4, 56:

quam paucissimos reliqueris, tam optimi fiunt in alendo,

Varr. R. R. 2, 9:

quam quisque pessume fecit, tam maxume tutus est,

Sall. J. 31, 14. —

With quam in immediate succession (to be distinguished from the conj. tamquam, as if):

nam, si a mare abstinuissem, tam quam hoc uterer ( = tam illo uterer quam hoc),

Plaut. Mil. 4, 7, 26:

tam quam proserpens bestia (iste) est bilinguis et scelestus ( = tam bilinguis quam, etc.),

id. Fers. 2, 4, 28: esne tu huic amicus? To. Tam quam di omnes qui caelum colunt, id. ib. 4, 4, 32: vide, homo ut hominem noveris. Sy. Tam quam me, id. Trin. 4, 2, 68: nostine? Da. Tam quam te, Ter. Phorm. 1, 2, 15 (for tam diu, with or without quam, quam diu, etc., v. tamdiu).

With a comp. clause understood.

With a comp. clause to be supplied from a preceding sentence:

quae faciliora sunt philosophis... quia tam graviter cadere non possunt (sc. quam alii),

Cic. Off. 1, 21, 73:

cur corporis curandi causa quaesita sit ars, animi autem medicina nec tam desiderata sit..., nec tam culta (i. e. quam corporis medicina),

id. Tusc. 3, 1, 1:

nihil umquam tam eleganter explicabunt (i. e. quam Plato),

id. ib. 1, 23, 55:

non conturbat me expectatio tua, etsi nihil est eis, qui placere volunt, tam adversarium,

id. Ac. 2, 4, 10:

sed ea (plebs) nequaquam tam laeta Quinctium vidit (i. e. quam ejus amici),

Liv. 3, 26, 12: nec minora consequi potuit (Maecenas);

sed non tam concupivit (sc. quam Agrippa),

Vell. 2, 88, 2: nec tibi tam longis opus est ambagibus usquam, nec me tam multam hic operam consumere par est (i. e. quam consumere opus sit, si haec tractare velim), Lucr 6, 1079; so, tam gratia est (colloq.) = non accipio, sed tam gratia est quam esset si acciperem, I thank you just as much; no, thank you:

bene vocas (ad prandium): tam gratia'st,

Plaut. Men. 2, 3, 36: cenabis apud me. Ep. Locata'st opera nunc quidem:

tam gratia'st,

id. Stich. 3, 2, 18: quin tu, quidquid opus'st, audacter imperas? Ps. Tam gratia'st. Bene est tibi;

nolo tibi molestos esse nos,

id. Ps. 2, 4, 23 (in this formula, however, tam is explained by some as a shortened form for tamen; cf. Brix ad Plaut. Men. 386, and v. IV. infra).—

With a general comp. clause understood ( = sic, ita), so ( so much) as I do, as you do, as he did, as I said before, as he is, as you are, etc.

With adjj.: ut vos servem sedulo, quos tam grandi sim mercatus pecunia, have bought you at so high a price, i. e. as I have, Plaut. Capt. 2, 2, 8: qui nummi exciderunt quod terram sic obtuere? quid vos maestos tam tristisque conspicor? (sc. as I do, as you are), id. Bacch. 4, 4, 17:

equidem miror, tam catam, tam doctam te et bene eductam, non scire stulte facere,

id. Most. 1, 3, 29:

ordine cum videas tam certo multa creari,

Lucr. 5, 735:

deus ille fuit qui ista in tam tranquillo et tam clara luce locavit,

id. 5, 12:

quorsum igitur tam multa de voluptate?

Cic. Sen. 12, 44:

ut mihi quidem, qui tam magno animo fuerit innocens damnatus esse videatur,

id. Tusc. 1, 42, 100:

inter ista tam magnifica verba tamque praeclara,

id. Fin. 2, 23, 77:

quis est qui complet aures meas tantus et tam dulcis sonus?

as I hear, id. Rep. 6, 18, 18:

tollite hanc: nullam tam pravae sententiae causam reperietis,

id. Phil. 14, 1, 3: et tamen veremur ut hoc quod a tam multis perferatur natura patiatur? ( as it is, sc. suffered), id. Tusc. 2, 20, 46:

ut tam in praecipitem locum non debeat se sapiens committere,

id. Ac. 2, 21, 68:

tam necessario tempore, tam propinquis hostibus,

at so urgent a time as this, Caes. B. G. 1, 16, 6:

supra triginta quinque milia hostium fuerant, ex quibus tam exigua pars pugnae superfuit,

Liv. 39, 31, 14:

tam constantem defensionem Scipionis universus senatus comprobavit,

Val. Max. 3, 7, 1: ceterum... ne tam praeclara lex... oblitteraretur, id. 2, 8, 1:

qui tam crudelem tyrannum occideret,

id. 3, 1, 2:

ne illo quidem tam misero tamque luctuoso tempore civitas nostra virtutis suae oblita est,

id. 3, 2, 7:

tam contraria est pestis,

Plin. 8, 38, 57, § 136:

tam parvo distat ibi tanta rerum naturae diversitas,

id. 5, 11, 12, § 65; so, tamne (cf. sicine):

tamne indignus videar?

Plaut. Merc. 1, 2, 77.—And with sup.:

nondum erat vestris tam gravissimis tamque multis judiciis concisus,

of so great weight, Cic. Phil. 12, 5, 11.—

With advv.:

alienus quom ejus incommodum tam aegre feras, quid me patrem par facere est?

Plaut. Capt. 1, 2, 37:

quid est negotii quod tu tam subito domo abeas?

id. Am. 1, 3, 4:

unde ego nunc tam subito huic argentum inveniam miser?

Ter. Phorm. 3, 3, 1:

quia (anima cum corpore) tam conjuncta atque leniter apta'st,

Lucr. 5, 559:

jam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderata diceres,

Cic. Tusc. 1, 6, 12:

ista tam aperte et per versa et falsa,

id. Ac. 2, 18, 60:

cum ex co quaereretur cur tam diu vellet esse in vita,

id. Sen. 5, 13:

me pudet tam cito de sententia esse dejectum,

id. Tusc. 2, 5, 14:

etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam valde perhorrescere,

id. Fin. 5, 11, 31:

an melius fuerit rationem non dari omnino, quam tam munifice et tam largiter,

as I have shown, id. N. D. 3, 27, 69:

nam quod jus civile tam vehementer amplexus es,

id. Or. 1, 55, 274:

quid tu, inquit, tam mane?

id. Rep. 1, 9, 14: cur hunc tam temere ( as mentioned before) quisquam ab officio discessurum judicaret? Caes. B. G. 1, 40:

quod sua victoria tam insolenter gloriarentur,

id. ib. 1, 14:

cum tam procul a finibus Macedoniae absint,

Liv. 39, 27, 6: non digna exempla quae tam breviter ( as I am going to do) nisi majoribus urgerer, referrentur, Val. Max. 2, 7, 5:

qualis esset quem tam diu tamque valde timuissent,

Nep. Eum. 11, 2; and with sup.: tam maturrime comparavisse, Cato ap. Charis. p. 184 P.—With adverb. abl.: tam crepusculo fere ut amant, Plaut. Fragm. ap. Varr. L. L. 7, 77; cf.:

tam vesperi,

Ter. Heaut. 1, 1, 15; v. III. B. 3. infra.—

With verbs:

ut, ni meum gnatum tam amem, tua jam virgis latera lacerentur probe,

Plaut. Bacch. 4, 5, 10:

quid, cedo, te, obsecro, tam abhorret hilaritudo?

id. Cist. 1, 1, 55:

quid tam properas?

id. Pers. 4, 6, 11:

cum te video nostrae familiae Tam ex animo factum velle ( = te tam velle nostrae familiae ex animo factum),

Ter. Ad. 5, 7, 21:

age, quaeso, ne tam obfirma te, Chreme,

id. Heaut. 5, 5, 8:

non pol temere'st quod tu tam times,

id. Phorm. 5, 8 (9), 9: Sy. Eamus, namque hic properat in Cyprum. Sa. Ne tam quidem, implying a corresponding gesture, id. Ad. 2, 4, 14:

quam si explicavisset, non tam haesitaret,

i. e. as he does, Cic. Fin. 2, 6, 18.—Sometimes with an adv. to be supplied:

quid ergo hanc, quaeso, tractas tam ( = tam male, or implying a corresponding gesture),

Plaut. Cas. 4, 4, 31:

Graecos in eo reprehendit quod mare tam secuti sunt ( = tam vulgo. or tam temere),

Cic. Att. 6, 2, 3; cf. id. Q. Fr. 1, 2, 3, § 9; v. I. C. 2. d, supra. — With esse and predic. noun:

numquam ego te tam esse matulam credidi,

Plaut. Pers. 4, 3, 72.—

Preceded and strengthened by a demonstrative adjective (order: 1. demonstr., 2. tam, 3. adjective, 4. noun; or, 1. demonstr., 2. noun, 3. tam, 4. adjective).

After hic:

etiamne haec tam parva civitas, tam procul a manibus tuis remota, praedae tibi et quaestui fuit?

Cic. Verr. 2, 3, 37, § 85:

hunc hominem tam crudelem, tam sceleratum, tam nefarium nolunt judicare,

id. ib. 2, 2, 31, §

77: hunc tamen hominem tam audacem, tam nefarium, tam nocentem,

id. Clu. 14, 42:

haec mea oratio tam longa aut tam alte repetita,

id. Sest. 13, 31:

in hoc tam exiguo vitae curriculo,

id. Arch. 11, 28:

hanc tam taetram, tam horribilem tamque infestam rei publicae pestem,

id. Cat. 1, 5, 11:

in hac tam clara re publica natus,

id. Rep. 1, 19, 31:

hanc rem publicam tam praeclare fundatam,

id. Par. 1, 2, 10:

haec tam crebra Etruriae concilia,

Liv. 5, 5, 8:

in his tam parvis atque tam nullis,

Plin. 11, 2, 1, § 2:

quorsum haec tam putida tendant,

Hor. S. 2, 7, 21:

hac tam prospera pugna nuntiata,

Curt. 3, 11, 16.—

After ille:

ille homo tam locuples, tam honestus,

Cic. Verr. 2, 4, 6, § 11: illud argentum tam praeclarum ac tam nobile, id. ib. 2, 4, 20, §

44: illud tam grave bellum,

Val. Max. 5, 6, ext. 1:

ne illo quidem tam misero tamque luctuoso tempore,

id. 3, 2, 7.—

After iste:

tamenne ista tam absurda defendes?

Cic. N. D. 1, 29, 81:

ista admonitio tua tam accurata,

id. Att. 6, 1, 20:

quae est ista tam infesta ira?

Liv. 7, 30, 15:

iste tam justus hostis, tam misericors victor,

Curt. 4, 10, 34.—

After id ipsum:

id ipsum tam mite ac tam moderatum imperium,

Liv. 1, 48, 9.—

After tot:

jacere necesse sit tot tam nobiles disciplinas,

Cic. Ac. 2, 48, 147:

tot tam valida oppida,

Liv. 5, 54, 5:

tot tam opulenti tyranni regesque,

id. 25, 24, 13:

inter tot tam effrenatarum gentium arma,

id. 21, 9, 3:

tot tam praeclaris imperatoribus uno bello absumptis,

id. 28, 28, 12; 25, 27, 13; 26, 13, 17; cf.:

cum tot ac tam validae eluctandae manus essent,

id. 24, 26, 13; 8, 12, 4.—

After hic talis:

da operam ut hunc talem, tam jucundum, tam excellentem virum videas,

Cic. Fam. 16, 21, 3.

As demonstr. adv. of intensity, correlative with ut, that, and its equivalents (qui, quin); so only with adjj. and advv. (not with verbs).

Without a negation ( = ita, adeo;

rare before the Aug. period): ni erit tam sincerum (tergum), ut quivis dicat ampullarius Optumum esse operi faciundo corium et sincerissimum,

Plaut. Rud. 3, 4, 51:

quae (maturitas) mihi tam jucunda est ut, quo propius ad mortem accedam, quasi terram videre videar,

Cic. Sen. 19, 71. de qua tam variae sunt doctissimorum hominum sententiae, ut magno argumento esse debeat, etc., id. N. D. 1, 1, 1:

ad eum pervenit tam opportuno tempore, ut simul Domitiani exercitus pulvis cerneretur, et primi antecursores Scipionis viderentur,

Caes. B. C. 3, 36:

tam parandus ad dimicandum animus, ut, etc.,

id. B. G. 2, 21:

tamen tam evidens numen rebus adfuit Romanis, ut putem, etc.,

Liv. 5, 51, 4: infimam plebem natura ipsa tam abjecto tamque imo loco collocavit ut nulla ratione erigi aut sublevari possit, Ps.-Cic. Cons. 6, 22:

tam multa sunt, tamque misera quae perferunt ut nemo sit quin mori saepissime cupiat,

id. ib. 16, 59:

quem constat tam certa acie luminum usum esse ut a Lilybaeo portu Carthaginienses egredientes classes intueretur,

Val. Max. 1, 8, ext. 14:

tam alacri animo suos ad id proelium cohortatus est ut diceret: Sic prandete, etc.,

id. 3, 2, ext. 3:

in Theophrasto tam est loquendi nitor ille divinus ( = tam divinus est) ut ex eo nomen quoque traxisse videatur,

Quint. 10, 1, 83:

(Scipio) bellum in Africam transtulit, tam lentus ut opinionem luxuriae segnitiaeque malignis daret,

Sen. Ira, 1, 11, 6; id. Q. N. 1, 15, 5:

3, 21, 1: tam parvulis in faucibus... ut non sit dubium, etc.,

Plin. 10, 29, 43, § 82:

ipsum Macedonem tam graviter palma percussit ut paene concideret,

Plin. Ep. 3, 14, 7.—

With a negation, or in a question implying a negation.

Before ut (very freq. in the class. period; cf. adeo, poet., e.g. Hor. Ep. 1, 1, 39):

numquam tam dices commode ut tergum meum Tuam in fidem committam,

Ter. Hec. 1, 2, 33:

non tam viva tamen, calidus queat ut fieri fons,

Lucr. 6, 887:

quis umquam praedo fuit tam nefarius, quis pirata tam barbarus ut, etc.,

Cic. Rosc. Am. 50, 146:

non sum tam stultus, ut te usura falsi gaudii frui velim,

id. Fam. 6, 12, 1:

nec, cum id faciebamus tam eramus amentes ut explorata nobis esset victoria,

id. ib. 6, 1, 3:

non essem tam inurbanus ac paene inhumanus uti in eo gravarer quod vos cupere sentirem,

id. Or. 2, 90, 365:

non puto tam expeditum negotium futurum ut non habeat aliquid morae,

id. Att. 13, 31, 1:

nec vero eram tam indoctus ignarusque rerum ut frangerer animo propter, etc.,

id. Phil. 2, 15, 37:

quis tam demens ut sua voluntate maereat?

id. Tusc. 3, 29, 71; so id. Off. 3, 20, 82; id. Tusc. 1, 1, 2; id. Phil. 3, 4, 10:

non enim proferremus vino oppressos... tam absurde, ut tum diceremus, etc.,

id. Ac. 2, 17, 53:

non se tam barbarum ut non sciret, etc.,

Caes. B. G. 1, 44, 17:

nulli sunt tam feri et sui juris affectus ut non disciplina perdomentur,

Sen. Ira, 2, 12, 3:

nemo tam divos habuit faventes, crastinum ut posset sibi polliceri,

id. Thyest. 619.—

With a negation (esp. nemo), followed by qui ( = ut is; class. and freq.); nec quisquam sit tam opulentus qui mihi obsistat in via, [p. 1838] Plaut. Curc. 2, 3, 5:

generi lenonio Numquam deus ullus tam benignus fuit, qui fuerit propitius,

id. Pers. 4, 4, 34:

an ille tam esset stultus qui mihi mille nummum crederet?

id. Trin. 4, 2, 42:

nemo inventus est tam amens, qui illud argentum tam praeclarum ac tam nobile eriperet, nemo tam audax qui posceret, nemo tam impudens qui postularet ut venderet,

Cic. Verr. 2, 4, 20, § 44:

nemo Agrigenti neque aetate tam affecta neque viribus tam infirmis fuit, qui non illa nocte surrexerit,

id. ib. 2, 4, 43, §

95: nemo est tam senex qui se annum non putet posse vivere,

id. Sen. 7, 24:

nihil tam absurde dici potest, quod non dicatur ab aliquo philosophorum,

id. Div. 2, 58, 119:

nulla gens tam immanis umquam fuit in qua tam crudelis hostis patriae sit inventus,

id. Sull. 27, 76:

quae est anus tam delira quae timeat ista?

id. Tusc. 1, 21, 48:

ecquem tam amentem esse putas qui illud quo vescatur deum esse credat?

id. N. D. 3, 16, 41:

sed neque tam docti tum erant, ad quorum judicium elaboraret, et sunt, etc.,

id. Fin. 1, 3, 7; so id. Sen. 19, 67; id. Lael. 7, 23; id. Tusc. 1, 6, 11; 1, 15, 33; 2, 17, 41; id. Sest. 14, 32; id. Fin. 2, 20, 63; id. Fam. 9, 2, 2; id. Off. 2, 5, 16:

neque tam remisso animo quisquam fuit qui ea nocte conquierit,

Caes. B. C. 1, 21:

in bello nihil tam leve est quod non magnae interdum rei momentum faciat,

Liv. 25, 18, 3:

ut nemo tam humilis esset cui non aditus ad eum pateret,

Nep. Milt. 8, 4:

ecquid esse tam saevum potest quod superet illum?

Sen. Thyest. 196. —

With a negation, followed by quin ( = ut is non;

class. and freq.): nec sacrum nec tam profanum quidquam est quin ibi ilico adsit,

Plaut. Merc. 2, 3, 27:

nihil mihi tam parvi est quin me id pigeat perdere,

id. Pers. 4, 6, 8:

nec quisquam est tam ingenio duro, neque tam firmo pectore quin sibi faciat bene,

id. As. 5, 2, 94:

numquam tam mane egredior, neque tam vesperi Domum revortor, quin te... conspicer Fodere,

Ter. Heaut. 1, 1, 15:

nil tam difficile'st quin quaerendo investigari possiet,

id. ib. 4, 2, 8:

ut nullus umquam dies tam magna tempestate fuerit, quin... solem homines viderint,

Cic. Verr. 2, 5, 10, § 26:

numquam tam male est Siculis quin aliquid facete et commode dicant,

id. ib. 2, 4, 43, §

95: nemo est tam afflictus quin possit navare aliquid et efficere,

id. Fam. 6, 1, 7:

ut nemo tam ferus fuerit, quin ejus causam lacrimarit,

Nep. Alcib. 6, 4.

Tam, ante-class., sometimes = tamen:

antiqui tam etiam pro tamen usi sunt,

Fest. p. 360: bene cum facimus, tam male cupimus...; quamquam estis nihili, tam ecastor simul vobis consului, Titin. ap. Fest. l. l.; so,

etsi illi aliter nos faciant quam aequom sit, tam pol noxiae nequid magis sit... nostrum officium meminisse decet,

Plaut. Stich. 1, 1, 44 Fleck., Ritschl:

tam si nihil usus esset, jam non dicerem,

id. Merc. 4, 3, 32 Ritschl; v. Prol. Trin. p. 14 ib.; Brix ad Plaut. Men. 2, 3, 36; Curt. in Rhein. Mus. 6, 84; 6, 93; but cf. contra, Corss. Beitr. p. 272 sqq.

In the dialect of Praeneste: tam modo, just now ( = modo): ilico hic ante ostium;

Tam modo, inquit Praenestinus,

Plaut. Trin. 3, 1, 8 Brix ad loc.; cf. Fest. s. v. tammodo, p. 359; Ritschl, opusc. 2, 372.

ūnus (old forms OINOS and OENOS; cf. Cic. Leg. 3, 3, 9; C. I. L. 1, 32, 35), a, um (scanned gen. sing. unĭus, Lucr. 2, 379; Verg. A. 1, 41; Hor. S. 1, 6, 13 al.:

unīus,

Verg. A. 1, 251; Ov. M. 13, 181 al.; ante-class. collat. form of the gen. sing. uni, Titin. ap. Prisc. pp. 694 and 717 P.; dat. m. uno, Varr. R. R. 1, 18, 6; dat. f. unae, Cato, R. R. 19, 1; acc. OINO, C. I. L. l. l.; voc. une, Plaut. ap. Prisc. p. 673 P.; Cat. 37, 17; cf. Varr. L. L. 8, § 63 Müll.; Aug. Conf. 1, 7), num. adj. [cf. Gr. oinê, oios; Goth. ains; Germ. eins; Engl. one].

Prop.

In gen., one, a single.

Sing.:

dabitur tibi amphora una et una semita, Fons unus, unum aënum et octo dolia,

Plaut. Cas. 1, 33 sq.:

mulieres duas pejores esse quam unam,

id. Curc. 5, 1, 2:

pluris est oculatus testis unus, quam auriti decem,

id. Truc. 2, 6, 8:

unius esse negotium diei,

Caes. B. C. 3, 82:

mors Tiberii Gracchi... divisit populum unum in duas partes,

Cic. Rep. 1, 19, 31:

cum penes unum est omnium summa rerum, regem illum unum vocamus,

id. ib. 1, 26, 42:

qui uno et octogesimo anno scribens est mortuus,

id. Sen. 5, 13; cf. Plin. 29, 6, 39, § 141.—Corresponding to alter:

Helvetii continentur unā ex parte flumine Rheno, alterā ex parte monte Jurā,

Caes. B. G. 1, 2:

unum, alterum, tertium annum Sassia quiescebat,

Cic. Clu. 64, 178; id. Verr. 2, 4, 29, § 66; 2, 5, 29, § 76:

exercituum unus... alter,

Liv. 24, 44, 1:

ratio triplex: una de vitā et moribus, altera de naturā,

Cic. Ac. 1, 5, 19:

cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis,

id. Off. 1, 32, 118:

unam Nicaeam, alteram Bucephalen vocavit,

Just. 12, 8, 8; and, connected with alter:

habetur una atque altera contio vehemens,

repeated, several, Cic. Clu. 28, 77:

neque in uno aut altero animadversum est, sed jam in pluribus,

one or two, id. Mur. 21, 43:

meae verecundiae sufficit unus aut alter, ac potius unus,

Plin. Ep. 2, 13. 3;

4, 3, 1: excepto patre tuo, praeterea uno aut altero,

id. Pan. 45:

unus atque alter et mox plures,

Suet. Claud. 12:

unus et alter assentiuntur,

Curt. 5, 7, 4:

sed postquam amans accessit... Unus et item alter,

Ter. And. 1, 1. 50:

amici, Qui modo de multis unus et alter erant,

Ov. Tr. 1, 3, 16;

rarely unus post unum (= singuli deinceps): interiere,

Aur. Vict. Epit. 26, 41:

uno plus Tuscorum cecidisse in acie (sc. quam Romanorum),

Liv. 2, 7, 2; cf.:

legem unā plures tribus antiquarunt quam jusserunt,

id. 5, 30, 7.—

With gen. part.: Gallia est omnis divisa in partes tres: quarum unam incolunt Belgae, aliam, etc., Caes. B. G. 1, 1:

totam philosophiam tres in partes diviserunt... quarum cum una sit, etc.,

Cic. Fin. 4, 2, 5:

superiores tres erant, quarum est una sola defensa,

id. ib. 5, 7, 20:

orare ut trium harum rerum unam ab se impetrari sinerent,

Liv. 42, 23, 5.—

Plur.:

ex unis geminas mihi conficies nuptias,

Ter. And. 4, 1, 50: molas asinarias unas, et trusatiles unas, Hispanienses unas. Cato, R. R. 10, 4; so,

molae,

id. ib. 13, 1:

quadrigae,

Varr. R. R. 2, 1, 14:

similitudines, unae rerum, alterae verborum,

Auct. Her. 3, 20, 33:

adductus sum tuis unis et alteris litteris,

Cic. Att. 14, 18, 1:

decumae,

id. Verr. 2, 3, 98, § 227:

tibi invideo, quod unis vestimentis tam diu lautus es,

id. Fl. 29, 70:

satis una superque Vidimus excidia,

Verg. A. 2, 642; Luc. 4, 548.—

With gen. part.:

tria Graecorum genera sunt, quorum uni sunt Athenienses, etc.,

Cic. Fl. 27, 64.—

Esp.

Adverbial expressions.

Ad unum, all together, unanimously, to a man, without exception:

amplius duūm milium numero ad unum terga vertebant, Auct. B. Afr. 70: consurrexit senatus cum clamore ad unum,

Cic. Q. Fr. 3, 2, 2:

Juppiter, si nondum exosus ad unum Trojanos,

Verg. A. 5, 687:

cui sunt adsensi ad unum (senatores),

Cic. Fam. 10, 16, 2:

ipsos ad unum caedere,

Curt. 7, 5, 32;

usu. with omnes,

Cic. Lael. 23, 86; Liv. 21, 42, 2; Caes. B. C. 3, 27; cf. ad, C. 2.—

In unum, into one, to one place, together:

Fibrenus divisus aequaliter in duas partes latera haec alluit, rapideque dilapsus cito in unum confluit,

Cic. Leg. 2, 3, 6; cf. Sall. J. 51, 3; Liv. 30, 11, 4; 44, 7, 8; Verg. E. 7, 2; Ov. R. Am. 673.—

Of that which is common to several persons or things, one and the same.

Alone.

Sing.:

cum suo sibi gnato unam ad amicam de die Potare,

Plaut. As. 4, 2, 16:

uno exemplo ne omnes vitam viverent,

id. Mil. 3, 1, 132; cf. id. Capt. prol. 20:

unius aetatis clarissimi et sapientissimi nostrae civitatis viri,

Cic. Rep. 1, 8, 13:

illa cum uno tempore audīsset, etc.,

id. Clu. 9, 28:

atque uno etiam tempore accidit, ut, etc.,

Caes. B. C. 3, 15:

omnibus hic erit unus honos,

Verg. A. 5, 308:

omnes una manet nox,

Hor. C. 1, 28, 15:

unus utrique Error,

id. S. 2, 3, 51:

parentum injuriae Unius modi sunt ferme,

Ter. Heaut. 1, 2, 31:

noli putare tolerabiles horum insanias nec unius modi fore,

Cic. Att. 9, 7, 5; so,

unius modi,

id. Univ. 7.—Esp., uno ore, with one voice, all together, unanimously:

ceteri amici omnes Uno ore auctores fuere, ut, etc.,

Ter. Phorm. 4, 3, 20:

de cujus utilitate omnes uno ore consentiunt,

Cic. Lael. 23, 86:

unoque omnes eadem ore fremebant,

Verg. A. 11, 132.—

Plur.:

aderit una in unis aedibus,

Ter. Eun. 2, 3, 76:

unis moribus et nunquam mutatis legibus vivunt,

Cic. Fl. 26, 63.—

Connected with idem:

exitus quidem omnium unus et idem fuit,

Cic. Div. 2, 47, 97:

in quā (sc. causā) omnes sentirent unum atque idem,

id. Cat. 4, 7, 14:

ferar unus et idem,

Hor. Ep. 2, 2, 200; Plin. Ep. 8, 14, 18.—

Corresponding to idem:

non semper idem floribus est honor Vernis, neque uno Luna rubens nitet Vultu,

Hor. C. 2, 11, 10.—

For solus, of that which is alone, by itself; one, alone, only, sole, single.

Alone:

hic unus, ut ego suspicor, servat fidem,

Plaut. Trin. 4, 4, 21:

unum hoc scio, hanc meritam esse, ut memor esses sui,

Ter. And. 1, 5, 46; cf.:

unum hoc definio, tantam esse necessitatem virtutis, etc.,

Cic. Rep. 1, 1, 1:

cum mihi sit unum opus hoc a parentibus meis relictum,

id. ib. 1, 22, 35:

nunc vero eversis omnibus rebus, una ratio videtur,

id. Fam. 6, 21, 1:

itaque unum illud erat insitum priscis illis,

id. Tusc. 1, 12, 27:

quove praesidio unus per tot gentes pervenisset?

Liv. 1, 18, 3:

erat omnino in Galliā ulteriore legio una,

Caes. B. G. 1, 7:

Pompejus plus potest unus, quam ceteri omnes,

Cic. Att. 6, 1, 3:

cui (sc. mihi) semper uni magis, quam universis, placere voluisti,

id. Q. Fr. 1, 1, 16, § 46:

qui (sc. Demosthenes) unus eminet inter omnes in omni genere dicendi,

id. Or. 29, 104:

te unum in tanto exercitu mihi fuisse adsensorem,

id. Fam. 6, 21, 1.— Absol.:

de Antonio nihil dico praeter unum,

Cic. Sest. 3, 8.—

With ex:

cum te unum ex omnibus ad dicendum maxime natum aptumque cognōssem,

Cic. de Or. 1, 22, 99: illc unus ex omnibus Italicis intactus profugit, [p. 1934] Sall. J. 67, 3; 69, 4.—

With gen.:

ille unus ordinis nostri discessu meo palam exsultavit,

Cic. Sest. 64, 133:

quod post Cannensem cladem unus Romanorum imperatorum prospere rem gessisset,

Liv. 23, 30, 19.—

With sup.:

tu, quam ego unam vidi mulierem audacissumam,

Plaut. As. 3, 1, 16:

unus istic servos est sacerrumus,

id. Most. 4, 2, 67:

rem unam esse omnium difficillimam,

Cic. Brut. 6, 25:

urbem unam mihi amicissimam declinavi,

id. Planc. 41, 97:

quo ego uno equite Romano familiarissime utor,

id. Fam. 13, 43, 1:

virum unum totius Graeciae doctissimum Platonem accepimus,

id. Rab. Post. 9, 23.—

With magis:

quam Juno fertur terris magis omnibus unam Posthabitā coluisse Samo,

Verg. A. 1, 15.—

With comp.:

sagacius unus odoror,

Hor. Epod. 12, 4.—

Strengthened by solus:

unus est solus inventus, qui, etc.,

Cic. Sest. 62, 130; cf. id. Verr. 2, 2, 5, § 13:

ex uno oppido solo,

id. ib. 2, 2, 75, §

185: nil admirari prope res est una, Numici, Solaque, quae, etc.,

Hor. Ep. 1, 6, 1:

te unum, solum suum depeculatorem, vexatorem... venisse senserunt,

Cic. Pis. 40, 96:

unus solusque censebat,

Plin. Pan. 76.—

Strengthened by tantum (rare before the Aug. age; once in Cic.; cf. Halm ad Cic. Sull. 22, 62):

inter bina castra... unum flumen tantum intererat,

Caes. B. C. 3, 19:

excepit unum tantum, nihil amplius,

Cic. Ac. 2, 23, 74:

unius tantum criminis in vincla te duci jubeo,

Liv. 3, 56, 4 Weissenb. ad loc.:

unā tantum perforatā navi,

id. 21, 50, 6; 34, 9, 5; 44, 43, 6; Just. 8, 5, 5; Sen. Ep. 79, 1; Plin. 9, 35, 58, § 120; 11, 37, 47, § 131; Cels. 5, 28, 14; cf. absol.:

unum defuisse tantum superbiae, quod, etc.,

Liv. 6, 16, 5.—

Strengthened by modo (class.):

nam aliis unus modo, aliis plures, aliis omnes eidem videntur,

Cic. Or. 54, 180:

hi unum modo quale sit suspicantur,

id. ib. 9, 28:

hoc autem si ita sit, ut unum modo sensibus falsum videtur,

id. Ac. 2, 32, 101; id. Phil. 1, 6, 14; Sall. J. 89, 6; id. H. 3, 61, 12 Dietsch; Liv. 22, 45, 4; 23, 42, 5.—

Unus for unus omnium maxime:

quae tibi una in amore atque in deliciis fuit,

Cic. Verr. 2, 4, 1, § 3; so,

Nautes, unum Tritonia Pallas Quem docuit,

Verg. A. 5, 704.—

Emphat., with negatives, no one person or thing, not a single one, none whatever:

eum si reddis mihi, praeterea unum nummum ne duis,

Plaut. Capt. 2, 2, 81:

nemo de nobis unus excellat,

Cic. Tusc. 5, 36, 105:

ut unum signum Byzantii ex maximo numero nullum haberent,

id. Prov. Cons. 4, 7:

nullā re unā magis oratorem commendari, quam, etc.,

id. Brut. 59, 216:

haec adhortatio praetoris non modo quemquam unum elicuit ad suadendum, sed ne fremitum quidem movit (i. e. non modo non... sed),

Liv. 32, 20, 7:

quia nemo unus satis dignus regno visus est,

id. 2, 6, 3:

eo mortuo ad neminem unum summa imperii redit,

Caes. B. C. 3, 18:

Rhodiis ut nihil unum insigne, ita omnis generis dona dedit,

Liv. 41, 20, 7; cf. id. 3, 45, 4.—

Plur.:

sequere me Tres unos passus,

three single steps, only three steps, Plaut. Bacch. 4, 7, 34:

unae quinque minae,

id. Ps. 1, 1, 52:

ruri dum sum ego unos sex dies,

id. Trin. 1, 2, 129; id. Cist. 4, 2, 68:

sese unis Suebis concedere,

Caes. B. G. 4, 7:

Ubii, qui uni legatos miserant,

id. ib. 4, 16:

ut unis litteris totius aestatis res gestas ad senatum perscriberem,

Cic. Fam. 2, 7, 3:

abs te ipso, qui me accusas, unas mihi scito litteras redditas esse,

id. Att. 1, 5, 4.

Transf., indef., a or an, one, some, some one.

Without a pron.

Absol.:

inter mulieres, Quae ibi aderant, forte unam aspicio adulescentulam, etc.,

Ter. And. 1, 1, 91:

ibi una aderit mulier lepida, etc.,

Plaut. Ps. 4, 1, 38:

sicut unus paterfamilias his de rebus loquor,

Cic. de Or. 1, 29, 132; cf.:

me una haec res torquet, quod non Pompejum tanquam unus manipularis secutus sim,

id. Att. 9, 10, 2.—

With ex:

ut me sic audiatis ut unum e togatis,

Cic. Rep. 1, 22, 36; cf.:

qui non fuit orator unus e multis: potius inter multos prope singularis fuit,

id. Brut. 79, 274:

ex principibus unus nomine Polyaenus,

Liv. 24, 22, 1:

unus ex ultimā turbā,

id. 24, 27, 1.—

With de:

tenuis L. Verginius unusque de multis,

Cic. Fin. 2, 20, 66. —

With gen. part. (not in Cic.):

eregione unius eorum pontium,

Caes. B. G. 7, 35:

Apollonides principum unus orationem habuit,

Liv. 24, 28, 1:

pastorum unus,

id. 10, 4, 8:

servus unus exulum initium fecit,

id. 25, 23, 6:

scortum transfugarum unius,

id. 26, 12, 16; 26, 33, 11; 30, 42, 30; 37, 23, 7;

40, 5, 10: unus turbae militaris,

id. 22, 42, 4; 6, 40, 6:

unus hostium Latinae linguae sciens,

Tac. A. 2, 13:

una Amazonum,

id. ib. 4, 56:

unum se civium (esse) respondit,

id. ib. 12, 5.—

With sup.:

est huic unus servos violentissimus, Qui, etc.,

Plaut. Truc. 2, 1, 39; cf.:

tanquam mihi cum M. Crasso contentio esset, non cum uno gladiatore nequissimo,

Cic. Phil. 2, 3, 7.—

With,

Aliquis:

ex quibus si unum aliquod in te cognoveris, etc.,

Cic. Div. in Caecil. 9, 27; cf.:

ad unum aliquem confugere,

id. Off. 2, 12, 41:

unius alicujus,

id. Fin. 3, 19, 64; id. Verr. 2, 1, 24, § 62; 2, 2, 3, § 9; id. Phil. 10, 1, 3.—In the order aliquis unus, Cic. Rep. 1, 32, 48.—

Quidam:

est enim eloquentia una quaedam de summis virtutibus,

Cic. de Or. 3, 14, 55:

unius cujusdam,

id. ib. 2, 10, 40.—

Quivis:

si tu solus aut quivis unus, etc.,

Cic. Caecin. 22, 62.—

Quilibet:

queratur unus quilibet militis mei injuriam,

Liv. 42, 42, 3:

unus Quiritium quilibet,

id. 6, 40, 6:

quilibet unus ex iis, quos, etc.,

id. 9, 17, 15.—

Quisque:

ponite ante oculos unum quemque regum,

Cic. Par. 1, 2, 11; so,

unus quisque (and sometimes in one word, unusquisque): unāquāque de re,

id. Font. 10, 21:

unum quodque,

id. Rosc. Am. 30, 83:

unum quidque,

id. Verr. 2, 4, 59, § 132; cf. Caes. B. C. 2, 29:

domini capitis unius cujusque,

Cic. Rep. 1, 32, 48.—

Quisquis:

sin unum quicquid singillatim et placide percontabere,

Plaut. Trin. 4, 2, 39:

unum quicquid,

Lucr. 5, 1388.—

Private, un official, a private person, a private citizen (post-class.):

dicentes publicam violationem fidei non debere unius lui sanguine,

Vell. 2, 1, 5:

pro uno homine jactura publica pacisceris,

Sen. Suas. 7, 3.— Adv.: ūnā (acc. to I. B. 1.), in one and the same place, at the same time, in company, together:

qui cum Amphitruone hinc una ieram in exercitum,

Plaut. Am. 1, 1, 248:

hic Juppiter hodie ipse aget, Et ego una cum illo,

id. ib. prol. 95:

quod summi puerorum amores saepe una cum praetextā togā ponerentur,

Cic. Lael. 10, 33:

i mecum, obsecro, una simul,

Plaut. Most. 4, 3, 43:

mandata eri perierunt, una et Sosia,

id. Am. 1, 1, 182:

si mei consilii causam rationemque cognoverit, una et id quod facio probabit, et, etc.,

Cic. Div. in Caecil. 1, 1:

qui una venerant,

id. Rep. 1, 12, 18:

cum et ego essem una et pauci admodum familiares,

id. Lael. 1, 2:

si in Italiā consistat (Pompejus), erimus una,

id. Att. 7, 10; id. Fin. 2, 24, 79; id. Brut. 21, 81.— Poet., with dat.:

Pallas huic filius una, Una omnes juvenum primi pauperque senatus Tura dabant,

at the same time, along with him, Verg. A. 8, 104 sq.

ūsūra, ae, f. [utor], a using, use, or enjoyment of a thing (class.).

In gen.: solis usura, Att. ap. Non. 231, 4:

hujus lucis,

Cic. Rab. Post. 17, 48:

unius horae,

id. Cat. 1, 12, 29:

parva exigui temporis,

id. Agr. 3, 1, 2:

longi temporis,

id. Fam. 3, 1, 1:

vitae,

id. Tusc. 1, 39, 93: corporis, Plaut Am. prol. 108; cf. id. Trin. 1, 2, 144 gloriae, Vell. 2, 34, 2.—

In partic., in mercantile lang., a use of money lent:

ab aliquo pecuniam pro usurā auferre,

Cic. Verr. 2, 3, 72, § 168.—

Meton., interest paid for the use of money, usury (reckoned by the month among the Romans; cf.

fenus): lex, ut sexenni die sine usuris creditae pecuniae solvantur,

Caes. B. C. 3, 21:

alicui usuram pendere,

Cic. Att. 12, 22, 3:

usuras dare, accipere,

Dig. 22, 1, 17:

usuram perscribere,

Cic. Att. 9, 12, 3 minuere, Plin. Ep. 10, 62, 2:

vorax,

Luc. 1, 181:

certare cum usuris fructibus praediorum,

i. e. to spend the whole income of their estates in paying interest, Cic. Cat. 2, 8, 18:

neque aes alienum patiebatur multiplicandis usuris crescere,

Nep. Att. 2, 5:

usura plurium annorum,

Plin. Ep. 6, 8, 5: debitor usuram pariter sortemque negabit, Mart. 5, 43, 3; Suet. Aug. 39:

pecuniam sub usuris mutuam dare,

Dig. 14, 6, 7, § 9.—

Transf., in gen., interest:

terra, quae numquam recusat imperium, nec umquam sine usurā reddit quod accepit, sed alias minore, plerumque majore cum fenore,

Cic. Sen. 15, 51:

diutius servata usuram adiciunt,

Varr. R. R. 1, 69, 1:

primā quāque occasione (litteras) mitte, appositis quidem usuris,

Plin. Ep. 9, 28, 5:

has usuras voluptatium pendimus,

Sen. Ep. 95, 23.

usurpo, āvi, ātum, 1, v. a. [perh. contr. from usu rapio, to seize to one's own use], to take into use; to make use of; to use, employ, apply, practise, exercise, enjoy (class.; cf. utor).

In gen.:

inter novam rem verbum usurpabo vetus,

Plaut. Cist. 2, 1, 29:

nomen tantum virtutis usurpas: quid ipsa valeat, ignoras,

Cic. Par. 2, 17:

at quam crebro usurpat Et consul, et Antonius!

id. Phil. 2, 28, 70; cf.:

praeclare est hoc usurpatum a doctissimis,

id. Par. 5, 1, 33:

peregrinae condicionis homines vetuit usurpare Romana nomina, duntaxat gentilicia,

Suet. Claud. 25: o barathrum! ubi nunc es? ut ego te usurpem lubens! I would occupy thee ( cast myself into thee), Plaut. Bacch. 1, 2, 41:

hoc genus poenae saepe in improbos cives hac in re publicā esse usurpatum recordatur,

Cic. Cat. 4, 4, 7:

conclusio, quā credo usuros veteres illos fuisse, si jam nota atque usurpata res esset,

id. Or. 51, 169:

id nunc jure imperii nostri quotannis usurpatum,

id. Verr. 2, 5, 20, § 51; consolationes, a sapientissimis viris usurpatae, id. Fam. 5, 16, 3:

paucas tribus ad usurpandam libertatem vocare,

id. Agr. 2, 7, 17:

officium, quod semper usurpavi,

id. Lael. 2, 8:

quis est, qui C. Fabricii, M'. Curii non um caritate aliquā benevolentiae memoriam usurpet?

who does not cherish the memory of, id. ib. 8, 28:

nec patrum nec avorum memoriā quemquam id jus usurpasse,

Liv. 27, 8, 9:

solita munia,

Tac. H. 4, 49 fin.:

modo comitatem et temperantiam, saepius violentiam ac libidines usurpans,

id. A. 11, 16:

otium post labores,

id. ib. 14, 55:

nec puduit has vestis usurpare etiam viros,

Plin. 11, 23, 27, § 78:

sibi quisque dominorum usurpat servitutem,

Dig. 8, 6, 6, § 1.—With de:

sed de hoc post erit usurpandum, cum de poëtis dicemus,

Varr. L. L. 6, § 52 Müll.— Impers.: usurpatum est, it is usual, customary; with a foll. ut, Dig. 50, 13, 1, § 6: quod in quibusdam provinciis usurpatur, Co. 2, 2, 22.—

In partic.

Aliquid oculis, auribus, etc., to take possession or cognizance of, i. e. to perceive, observe, etc., through the senses (ante-class.):

nec calidos aestus tuimur, nec frigora quimus Usurpare oculis,

Lucr. 1, 301:

advenio ex Seleuciā, Macedoniā atque Arabiā, Quas ego neque oculis neque pedibus umquam usurpavi meis,

I have never seen nor set foot in, Plaut. Trin. 4, 2, 4:

aliquid sensibus,

Lucr. 4, 975:

unde meae usurpant aures sonitum?

Plaut. Cas. 3, 5, 9.—

In jurid. lang., to get possession of, to acquire, obtain a thing:

amissam possessionem ex jure civili surculo defringendo,

Cic. de Or. 3, 28, 110:

nec interest is qui usurpaverit (possessionem) dominus sit, necne,

Dig. 41, 3, 5:

mercatores, qui de fundis fiscalibus mercari consuerunt, nullam immunitatem solvendi publici vectigalis usurpare possunt,

ib. 39, 4, 9, § 8.— Abscl.: Mucium dicere solitum, lege non isse usurpatum mulierem, quae, cum Kal. Jan. apud virum matrimonii causā esse coepisset, a. d. IIII. Kal. Jan. sequentis usurpatum isset;

non enim posse impleri trinoctium, quod abesse a viro usurpandi causa ex XII. tabulis deberet, because, unless absent from him at least three full days of the year, she became subject to him as his wife by prescription,

Gell. 3, 2, 12 sq. Weiss (Herz. legi: non esse usurpatam mulierem); cf. Macr. S. 1, 3, 9; Serv. ad Verg. G. 1, 31; Gai Inst. 1, 111; Gell. 18, 6, 8 sq.—

To assume or appropriate unlawfully, to usurp (not ante-Aug.):

civitatem Romanam usurpantes securi percussit,

Suet. Claud. 25:

dominium totius loci,

Cod. Just. 8, 10, 8:

cognomina,

Plin. 35, 10, 36, § 71:

illicitum collegium,

Dig. 47, 22, 2:

cujus jus tyranni quaque usurparunt,

Liv. 34, 32, 2:

alienam possessionem,

id. 33, 40, 5:

possessionem Armeniae,

Tac. A. 14, 26.—

To make use of or be acquainted with under any name, i. e. to name or call, to speak of habitually, adopt, assume in words or speech (cf. nuncupo):

Jovem atque Junonem, reliquos, quos fratres inter se agnatosque usurpari atque appellari videmus,

Cic. Univ. 11:

soleo saepe ante oculos ponere idque libenter crebris usurpare sermonibus, omnis posse, etc.,

id. Marcell. 2, 5:

Graecum verbum usurpavi,

id. Phil. 1, 1, 1:

admonet saepe usurpatae Dionysi tyranni vocis, quā, etc.,

Liv. 24, 22, 8:

saepe eum usurpasse vocem, multo miserius seni exilium esse,

id. 2, 40, 11:

tabulata instituenda sunt: hoc enim nomine usurpant agricolae ramos truncosque prominentes,

Col. 5, 6, 11:

C. Laelius, is, qui Sapiens usurpatur,

Cic. Off. 2, 11, 40; Vulg. Deut. 5, 11:

cum hoc decere... quod semper usurpamus in omnibus dictis et factis..cum hoc, inquam, decere dicimus,

speak of, insist on, Cic. Or. 22, 73.

ūtens, entis, Part. and P. a. of utor.

Utens or Utīs, entis, m., = Outeis, entos, a river in Cisalpine Gaul, now the Montone, Liv. 5, 35, 3; called Vitis, Plin. 3, 15, 20, § 115.

ūtens, entis, Part. and P. a. of utor.

Utens or Utīs, entis, m., = Outeis, entos, a river in Cisalpine Gaul, now the Montone, Liv. 5, 35, 3; called Vitis, Plin. 3, 15, 20, § 115.

ūtensĭlis, e, adj. [utor], in econom. lang., that may be used, fit for use, of use, useful.

Adj.:

quid in Italiā utensile non modo non nascitur, sed etiam non egregium fit?

Varr. R. R. 1, 2, 6: quid utensile, Aug. Civ. Dei, 4, 22.—

Subst.: ūtensilĭa, ĭum, n., things for use, i. e. utensils, materials, necessaries, etc. (syn.:

supellex, vasa): utensilia, quibus aut alitur hominum genus aut etiam excolitur,

Col. 12, praef. §

3: exutus omnibus utensilibus miles,

Liv. 3, 42, 5:

divina humanaque,

id. 26, 33, 13:

vasorum,

Plin. 13, 11, 22, § 72:

apes collectis utensilibus, etc.,

Col. 9, 5, 1; 2, 12, 9; 1, 3, 3; Tac. A. 1, 70; Dig. 33, 7, 12, § 28.

ūtensĭlis, e, adj. [utor], in econom. lang., that may be used, fit for use, of use, useful.

Adj.:

quid in Italiā utensile non modo non nascitur, sed etiam non egregium fit?

Varr. R. R. 1, 2, 6: quid utensile, Aug. Civ. Dei, 4, 22.—

Subst.: ūtensilĭa, ĭum, n., things for use, i. e. utensils, materials, necessaries, etc. (syn.:

supellex, vasa): utensilia, quibus aut alitur hominum genus aut etiam excolitur,

Col. 12, praef. §

3: exutus omnibus utensilibus miles,

Liv. 3, 42, 5:

divina humanaque,

id. 26, 33, 13:

vasorum,

Plin. 13, 11, 22, § 72:

apes collectis utensilibus, etc.,

Col. 9, 5, 1; 2, 12, 9; 1, 3, 3; Tac. A. 1, 70; Dig. 33, 7, 12, § 28.

ūti, inf. of utor.

ŭtī, v. ut init.

ūtĭlis, e, adj. [utor].

In gen.

Useful, serviceable, beneficial, profitable, advantageous, etc. (cf. commodus).

Absol.:

hae hamae utiles sunt,

Cato, R. R. 135, 2:

non faciat quod utile sit, quod expediat?

Cic. Off. 3, 19, 76:

utiles et salutares res,

id. N. D. 1, 15, 38:

quid Sophocles et Aeschylus utile ferrent,

Hor. Ep. 2, 1, 163:

quernaque glans victa est utiliore cibo,

Ov. F. 1, 676.—

With dat. pers.:

tibi,

Plaut. Cist. 1, 1, 10:

quam id mihi sit facile atque utile, Aliorum exempla commonent,

Ter. And. 4, 5, 16:

nec clam te est, quam illi utraeque res nunc utiles Et ad pudicitiam et ad rem tutandam sient,

id. ib. 1, 5, 52; id. Hec. 1, 2, 76:

si eam legem vobis adcommodatam atque utilem esse intellegerem,

Cic. Agr. 2, 6, 14: sic fuit utilius finiri ipsique tibique, id. Tusc. poët. 1, 48, 115; id. Inv. 1, 1, 1:

non enim mihi est vita utilior quam animi talis affectio,

id. Off. 3, 6, 29 dub.; Nep. Milt. 3, 5; id. Them. 7, 6:

alicui utiles esse amicos,

Caes. B. G. 4, 7: quod tibi utilissimum erit consilii capies, Dolab. ap. Cic. Fam. 9, 9, 2:

loci muniti et sibi utiles,

Sall. J. 97, 1.—So with dat. of thing benefited:

fons... Infirmo capiti fluit utilis, utilis alvo,

Hor. Ep. 1, 16, 14: vivit siliquis et pane secundo;

Militiae quamquam piger et malus, utilis urbi,

id. ib. 2, 1, 124:

glycyrrhizae sucus utilissimus voci,

Plin. 22, 9, 11, § 25:

palmae non utiles stomacho,

id. 23, 4, 51, § 97:

ver utile silvis,

Verg. G. 2, 323; Prop. 4 (5), 1, 138.—

With ad and acc.:

quem hominem inveniemus ad eam rem utilem,

Plaut. Ep. 2, 2, 108; cf. Ter. And. 1, 5, 52 (supra, A. 2.):

nonne igitur sapiens, si fame ipse conficiatur, abstulerit cibum alteri, homini ad nullam rem utili?

Cic. Off. 3, 6, 29; cf.:

quaecumque herba potens ad opem radixque medendi Utilis,

Ov. H. 5, 148.—

With abl. instr.:

ter et viciens volneratus est, ob id neutrā manu, neutro pede satis utilis,

Plin. 7, 28, 29, § 104:

pedibus, naribus,

Ov. M. 3, 212:

bis pomis utilis arbos,

Verg. G. 2, 150.—

With inf. (poët.):

adspirare et adesse choris erat utilis (tibia),

Hor. A. P. 204.—

Neutr. absol.: ūtĭle, is, n., what is useful, the useful: omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci, Hor. A. P. 343:

bonus atque fidus Judex honestum praetulit utili,

id. C. 4, 9, 41:

utilium tardus provisor,

id. A. P. 164:

sententiae de utilibus honestisque,

Quint. 3, 8, 13; cf. id. 1, 2, 29. —

Utile est, with a subject-clause:

amicum castigare ob meritam noxiam... est utile Et conducibile,

Plaut. Trin. 1, 1, 2:

numquam est utile peccare,

Cic. Off. 3, 15, 64:

nimirum sapere est abjectis utile nugis,

Hor. Ep. 2, 2, 141:

id arbitror Apprime in vitā esse utile, ut ne quid nimis,

Ter. And. 1, 1, 34; cf.:

ut tu, si arbitrarere utile exque re publicā esse, persequerere bello Dolabellam,

Cic. Ep. ad Brut. 1, 5, 1:

utilissimum ratus inpendentem evitare tempestatem,

Nep. Alcib. 4, 4.—

In partic.

Fit, suitable, adapted, proper, etc.:

utilissimus ad vitilia holoschoenos,

Plin. 21, 18, 69, § 113:

hic castrensibus utilis armis,

Prop. 3, 9 (4, 8), 19:

utilium bello studiosus equorum,

Ov. M. 14, 321:

fraxinus hastis,

id. ib. 10, 93:

lignum Navigiis,

Verg. G. 2, 442:

passo psithia utilior,

id. ib. 2, 93:

calamus fistulis,

Plin. 16, 36, 66, § 164:

ventri lactuca movendo utilis,

Mart. 11, 52, 6:

(lapathum) silvestre ad multa medicamina utile est,

Plin. 19, 12, 60, § 185.— Poet. with gen.:

radix medendi Utilis,

Ov. H. 5, 147.—

In jurid. lang.: utilis actio, exceptio, interdictum, judicium, etc., i. e. which was brought on general principles of justice, in cases for which there was no express legal provision, or, as we say, in equity:

actio,

Dig. 13, 5, 5, § 9; 39, 3, 22 fin. al.:

exceptio,

ib. 4, 4, 41:

interdictum,

ib. 43, 20, 1, § 35 sq.:

judicium,

ib. 10, 2, 2, § 11.— Hence, adv.: ūtĭlĭter, usefully, profitably, beneficially, advantageously.

In gen.:

utiliter a naturā permotiones istas animis nostris datas,

Cic. Ac. 2, 44, 135:

modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a naturā datam,

id. Off. 1, 25, 89; 2, 5, 17:

utiliter in certamen respondere,

Liv. 4, 6, 2 Weissenb. ad loc.; 28, 19, 3; Quint. 4, 1, 45; 6, 1, 8:

serviet utiliter (captivus),

Hor. Ep. 1, 16, 70 al. — Comp.:

utilius starent etiam nunc moenia Phoebi,

Ov. H. 1, 67.— Sup.:

a Cicerone quidem utilissime praedicta sunt omnia,

Quint. 4, 2, 57; Plin. 17, 14, 24, § 110.—

In partic., in jurid. lang., rightly, duly, lawfully:

stipulari,

Dig. 45, 1, 97; 45, 1, 45; 45, 1, 46:

agere ex empto,

ib. 19, 1, 30 fin.

ūtĭlis, e, adj. [utor].

In gen.

Useful, serviceable, beneficial, profitable, advantageous, etc. (cf. commodus).

Absol.:

hae hamae utiles sunt,

Cato, R. R. 135, 2:

non faciat quod utile sit, quod expediat?

Cic. Off. 3, 19, 76:

utiles et salutares res,

id. N. D. 1, 15, 38:

quid Sophocles et Aeschylus utile ferrent,

Hor. Ep. 2, 1, 163:

quernaque glans victa est utiliore cibo,

Ov. F. 1, 676.—

With dat. pers.:

tibi,

Plaut. Cist. 1, 1, 10:

quam id mihi sit facile atque utile, Aliorum exempla commonent,

Ter. And. 4, 5, 16:

nec clam te est, quam illi utraeque res nunc utiles Et ad pudicitiam et ad rem tutandam sient,

id. ib. 1, 5, 52; id. Hec. 1, 2, 76:

si eam legem vobis adcommodatam atque utilem esse intellegerem,

Cic. Agr. 2, 6, 14: sic fuit utilius finiri ipsique tibique, id. Tusc. poët. 1, 48, 115; id. Inv. 1, 1, 1:

non enim mihi est vita utilior quam animi talis affectio,

id. Off. 3, 6, 29 dub.; Nep. Milt. 3, 5; id. Them. 7, 6:

alicui utiles esse amicos,

Caes. B. G. 4, 7: quod tibi utilissimum erit consilii capies, Dolab. ap. Cic. Fam. 9, 9, 2:

loci muniti et sibi utiles,

Sall. J. 97, 1.—So with dat. of thing benefited:

fons... Infirmo capiti fluit utilis, utilis alvo,

Hor. Ep. 1, 16, 14: vivit siliquis et pane secundo;

Militiae quamquam piger et malus, utilis urbi,

id. ib. 2, 1, 124:

glycyrrhizae sucus utilissimus voci,

Plin. 22, 9, 11, § 25:

palmae non utiles stomacho,

id. 23, 4, 51, § 97:

ver utile silvis,

Verg. G. 2, 323; Prop. 4 (5), 1, 138.—

With ad and acc.:

quem hominem inveniemus ad eam rem utilem,

Plaut. Ep. 2, 2, 108; cf. Ter. And. 1, 5, 52 (supra, A. 2.):

nonne igitur sapiens, si fame ipse conficiatur, abstulerit cibum alteri, homini ad nullam rem utili?

Cic. Off. 3, 6, 29; cf.:

quaecumque herba potens ad opem radixque medendi Utilis,

Ov. H. 5, 148.—

With abl. instr.:

ter et viciens volneratus est, ob id neutrā manu, neutro pede satis utilis,

Plin. 7, 28, 29, § 104:

pedibus, naribus,

Ov. M. 3, 212:

bis pomis utilis arbos,

Verg. G. 2, 150.—

With inf. (poët.):

adspirare et adesse choris erat utilis (tibia),

Hor. A. P. 204.—

Neutr. absol.: ūtĭle, is, n., what is useful, the useful: omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci, Hor. A. P. 343:

bonus atque fidus Judex honestum praetulit utili,

id. C. 4, 9, 41:

utilium tardus provisor,

id. A. P. 164:

sententiae de utilibus honestisque,

Quint. 3, 8, 13; cf. id. 1, 2, 29. —

Utile est, with a subject-clause:

amicum castigare ob meritam noxiam... est utile Et conducibile,

Plaut. Trin. 1, 1, 2:

numquam est utile peccare,

Cic. Off. 3, 15, 64:

nimirum sapere est abjectis utile nugis,

Hor. Ep. 2, 2, 141:

id arbitror Apprime in vitā esse utile, ut ne quid nimis,

Ter. And. 1, 1, 34; cf.:

ut tu, si arbitrarere utile exque re publicā esse, persequerere bello Dolabellam,

Cic. Ep. ad Brut. 1, 5, 1:

utilissimum ratus inpendentem evitare tempestatem,

Nep. Alcib. 4, 4.—

In partic.

Fit, suitable, adapted, proper, etc.:

utilissimus ad vitilia holoschoenos,

Plin. 21, 18, 69, § 113:

hic castrensibus utilis armis,

Prop. 3, 9 (4, 8), 19:

utilium bello studiosus equorum,

Ov. M. 14, 321:

fraxinus hastis,

id. ib. 10, 93:

lignum Navigiis,

Verg. G. 2, 442:

passo psithia utilior,

id. ib. 2, 93:

calamus fistulis,

Plin. 16, 36, 66, § 164:

ventri lactuca movendo utilis,

Mart. 11, 52, 6:

(lapathum) silvestre ad multa medicamina utile est,

Plin. 19, 12, 60, § 185.— Poet. with gen.:

radix medendi Utilis,

Ov. H. 5, 147.—

In jurid. lang.: utilis actio, exceptio, interdictum, judicium, etc., i. e. which was brought on general principles of justice, in cases for which there was no express legal provision, or, as we say, in equity:

actio,

Dig. 13, 5, 5, § 9; 39, 3, 22 fin. al.:

exceptio,

ib. 4, 4, 41:

interdictum,

ib. 43, 20, 1, § 35 sq.:

judicium,

ib. 10, 2, 2, § 11.— Hence, adv.: ūtĭlĭter, usefully, profitably, beneficially, advantageously.

In gen.:

utiliter a naturā permotiones istas animis nostris datas,

Cic. Ac. 2, 44, 135:

modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a naturā datam,

id. Off. 1, 25, 89; 2, 5, 17:

utiliter in certamen respondere,

Liv. 4, 6, 2 Weissenb. ad loc.; 28, 19, 3; Quint. 4, 1, 45; 6, 1, 8:

serviet utiliter (captivus),

Hor. Ep. 1, 16, 70 al. — Comp.:

utilius starent etiam nunc moenia Phoebi,

Ov. H. 1, 67.— Sup.:

a Cicerone quidem utilissime praedicta sunt omnia,

Quint. 4, 2, 57; Plin. 17, 14, 24, § 110.—

In partic., in jurid. lang., rightly, duly, lawfully:

stipulari,

Dig. 45, 1, 97; 45, 1, 45; 45, 1, 46:

agere ex empto,

ib. 19, 1, 30 fin.

ūtens, entis, Part. and P. a. of utor.

Utens or Utīs, entis, m., = Outeis, entos, a river in Cisalpine Gaul, now the Montone, Liv. 5, 35, 3; called Vitis, Plin. 3, 15, 20, § 115.

verbum, i ( gen. plur. verbūm, Plaut. As. 1, 3, 1; id. Bacch. 4, 8, 37; id. Truc. 2, 8, 14), n. [from the root er; Gr. ERô, whence eirô and rhêma, what is spoken or said; cf. Goth. vaurd; Germ. Wort; Engl. word], a word; plur., words, expressions, language, discourse, conversation, etc. (cf.: vox, vocabulum).

In gen.:

verbum nullum fecit,

Plaut. Bacch. 4, 9, 58:

si ullum verbum faxo,

id. Men. 1, 2, 47:

qui verbum numquam in publico fecerunt,

Cic. Brut. 78, 270; so,

facere,

to talk, chat, discourse, converse, id. Verr. 2, 4, 65, § 147; id. Imp. Pomp. 10, 27; id. Planc. 8, 20 al.:

spissum istud amanti est verbum veniet, nisi venit,

Plaut. Cist. 1, 1, 77; cf. id. Most. 5, 1, 2:

videtis hoc uno verbo unde significari res duas et ex quo et a quo loco,

Cic. Caecin. 30, 88:

verbum voluptatis,

id. Fin. 2, 23, 75 (for which:

vox voluptatis,

id. ib. 2, 2, 6); cf.:

libenter verbo utor Catonis (i. e. origines),

id. Rep. 2, 1, 3:

verbum usitatius et tritius,

id. Ac. 1, 7, 27:

verbum scribere... verbi litterae,

id. de Or. 2, 30, 130:

nec vero ullum (verbum) aut durum aut insolens, aut humile aut longius ductum, etc.,

id. Brut. 79, 274: si pudor, si modestia, si pudicitia, si uno verbo temperantia (literally, in one word; cf. B. 2. infra), id. Fin. 2, 22, 73.— Plur.:

verba rebus impressit,

Cic. Rep. 3, 2, 3:

in quo etiam verbis ac nominibus ipsis fuit diligens (Servius Tullius),

id. ib. 2, 22, 40:

quid verbis opu'st?

Plaut. Am. 1, 1, 289:

haec plurimis a me verbis dicta sunt,

Cic. Rep. 1, 7, 12:

verba facere,

to speak, Caes. B. G. 2, 14: contumelia verborum, insulting or abusive language, id. ib. 5, 58:

ut verbis, quid sit, definiam,

Cic. Rep. 1, 24, 38:

verba ponenda sunt, quae vim habeant illustrandi, nec ab usu sint abhorrentia, grandia, plena, sonantia, etc.,

id. Part. Or. 15, 53:

dialecticorum verba nulla sunt publica: suis utuntur,

id. Ac. 1, 7, 25:

verborum delectum originem esse eloquentiae,

id. Brut. 72, 253 et saep.:

multis verbis ultro citroque habitis ille nobis est consumptus dies,

much talk on both sides, id. Rep. 6, 9, 9; cf. id. ib. 3, 4, 7: accusabat Canutius Scamandrum verbis tribus, venenum esse deprehensum (literally, in three words; cf. B. 2. b. infra), Cic. Clu. 18, 50.—Prov.: verba facit emortuo, he talks to the dead, i. e. in vain, Plaut. Poen. 4, 2, 18;

for which: verba fiunt mortuo,

Ter. Phorm. 5, 8 (9), 26.—

Adverbial phrases.

Ad verbum, verbum e (de, pro), verbo, or simply verbum verbo, to a word, word for word, exactly, literally (Cic. uses verbum e or ex verbo where the exact equivalent of a single word is given; verbum pro verbo of the literal translation of a passage; v. infra):

fabellae Latinae ad verbum de Graecis expressae,

Cic. Fin. 1, 2, 4; cf. Suet. Caes. 30 fin.:

ediscere ad verbum,

Cic. de Or. 1, 34, 157:

ea quae modo expressa ad verbum dixi,

id. Tusc. 3, 19, 44:

somnium mirifice ad verbum cum re convenit,

id. Div. 1, 44, 99: quae Graeci pathê appellant:

ego poteram morbos, et id verbum esset e verbo,

id. Tusc. 3, 4, 7: istam katalêpsin, quam, ut dixi, verbum e verbo exprimentes, comprehensionem dicemus, id. Ac. 2, 10, 31; id. Fin. 3, 4, 15; id. Top. 8, 35; id. Ac. 2, 6, 17:

verbum de verbo expressum extulit,

Ter. Ad. prol. 11:

verbum pro verbo reddere,

Cic. Opt. Gen. 5, 14:

nec verbum verbo curabis reddere fidus Interpres,

Hor. A. P. 133; cf.: ea sine scripto eisdem verbis reddebat, quibus cogitaverat, Cic. Brut. 88, 301.—

Verbi causā or gratiā, for the sake of example, for example, for instance:

si quis, verbi causā, oriente Caniculā natus est,

Cic. Fat. 6, 12: M. Quid dicis igitur! A. Miserum esse verbi causā M. Crassum, id. Tusc. 1, 4, 12; id. Mil. 22, 60:

qui verbi causā post mortem amici liberos ejus custodiant,

Auct. Her. 4, 47, 60:

ut propter aliam quampiam rem, verbi gratiā propter voluptatem, nos amemus,

Cic. Fin. 5, 11, 30.—

Uno verbo, or tribus verbis, or paucis verbis, in one word, in a word, briefly.

Quin tu uno verbo dic, quid est quod me velis, Ter. And. 1, 1, 18; Cato, R. R. 157, 7:

praetores, praetorios, tribunos plebis, magnam partem senatūs, omnem subolem juventutis unoque verbo rem publicam expulsam atque extirminatam suis sedibus,

Cic. Phil. 2, 22, 54.—

Pa. Brevin' an longinquo sermoni? Mi. Tribus verbis, Plaut. Mil. 4, 2, 30:

pax, te tribus verbis volo,

Plaut. Trin. 4, 2, 121.—

Sed paucis verbis te volo, Plaut. Mil. 2, 4, 22; cf.:

verbis paucis quam cito Alium fecisti me,

id. Trin. 1, 2, 123; cf. also paucus, II. B.—

Verbo.

Orally, by word of mouth (opp. scripturā): C. Furnio plura verbo quam scripturā mandata dedimus, Planc. ap. Cic. Fam. 10, 8, 5:

cui verbo mandabo, quid, etc.,

Vulc. Gall. Avid. Cass. 10, § 10.—

Briefly, in a word:

postquam Caesar dicendi finem fecit, ceteri verbo alius alii varie adsentiebantur,

Sall. C. 52, 1:

aut verbo adsentiebatur, aut pedibus in sententiam ibat,

Liv. 27, 34, 7 Weissenb. ad loc.; 3, 40, 6; cf. also: rogatus a me etiamne majus quam dedecus, verbo de sententiā destitisti, at a word from me, Cic. Tusc. 2, 12, 28 Ernest. ad loc.—

Meis, tuis, suis verbis, in my, thy, or his name; for me, thee, or him:

gratum mihi feceris, si uxori tuae meis verbis eris gratulatus,

Cic. Fam. 15, 8; 5, 11, 2; id. Att. 16, 11, 8:

anulum quem ego militi darem tuis verbis,

Plaut. Mil. 3, 3, 38; id. Bacch. 4, 4, 79:

denuntiatum Fabio senatus verbis, ne, etc.,

Liv. 9, 36, 14.

In partic.

Verbum, in the sing.

Of an entire clause, a saying, expression, phrase, sentence (mostly anteclass.; cf.: sententia, dictum): Me. Plus plusque istuc sospitent quod nunc habes. Eu. Illud mihi verbum non placet:

quod nunc habes!

Plaut. Aul. 3, 6, 11; id. Cas. 2, 5, 39; id. Most. 1, 3, 18; 1, 3, 95; 1, 3, 139; Ter. And. 1, 5, 5; id. Eun. 1, 2, 95; id. Ad. 5, 8, 29.—

Of a proverb:

verum est verbum, quod memoratur: ubi amici, ibidem opus,

Plaut. Truc. 4, 4, 32; so id. ib. 4, 5, 39; Ter. Ad. 5, 3, 17:

quod verbum in pectus Jugurthae altius quam quisquam ratus erat descendit,

Sall. J. 11, 7.—

Pregn., mere talk, mere words (opp. to deed, fact, reality, etc.; cf.

nomen): qui omnia verborum momentis, non rerum ponderibus examinet,

Cic. Rep. 3, 8, 12; cf.:

verbo et simulatione (opp. re verā),

id. Verr. 2, 3, 58, § 133; v. res: dolor est malum, ut disputas;

existimatio, dedecus, infamia verba sunt atque ineptiae,

empty words, id. Pis. 27, 65:

verborum sonitus inanis,

id. de Or. 1, 12, 51:

in quibus (civitatibus) verbo sunt liberi omnes?

in word, in name, id. Rep. 1, 31, 47. —Hence, verba dare (alicui), to give empty words, i. e. to deceive, cheat:

cui verba dare difficile est,

Ter. And. 1, 3, 6:

vel verba mihi dari facile patior in hoc, meque libenter praebeo credulum,

Cic. Att. 15, 16, A: descendit atque Gallis verba dedit, i. e. eluded, escaped from them, Quadrig. ap. Gell. 17, 2, 24:

curis dare verba,

i. e. to beguile, drive away, Ov. Tr. 5, 7, 40.—

In gram., a verb:

Aristoteles orationis duas partes esse dicit, vocabula et verba, ut homo et equus, et legit et currit, etc.,

Varr. L. L. 8, § 11 sq. Müll.; 9, § 95; 10, § 77 al.; Cic. de Or. 3, 49, 191.—

In eccl. Lat. as a translation of logos, the second person of the Trinity, Vulg. Joan. 1, 1; id. 1 Joan. 5, 7; id. Apoc. 19, 13.

ūtens, entis, Part. and P. a. of utor.

Utens or Utīs, entis, m., = Outeis, entos, a river in Cisalpine Gaul, now the Montone, Liv. 5, 35, 3; called Vitis, Plin. 3, 15, 20, § 115.