-
101 मही _mahī
मही 1 Earth; as in महीपाल, महीमृत् &c.; मही रम्या शय्या Bh.3.79.-2 Ground, soil; चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव Rām.6.17.34.-3 Landed property or estate, land.-4 A country, kingdom.-5 N. of a river falling into the gulf of Cambay.-6 (In geom.) The base of any plane figure.-7 A large army (Ved).-8 A cow; ŚB. on MS.1.3.49.-9 Earth (as a substance, stones, bricks &c); Ms.7.7.-1 Space.-Comp. -इनः, -ईश्वरः a king; न न महीनमहीनपराक्रमम् R.9. 5.-कम्पः an earthquake.-क्षित् m. a king, sovereign; भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् Bg.1.25; R.1.11,85; 19.2.-जः 1 the planet Mars; इयं महीजे विधुजे शराष्टौ Samayapradīpa.-2 N. of Narakāsura.-3 a tree. (-जा) N. of Sītā. (-जम्) wet ginger.-जीवा the horizon.-तलम् surface of the earth.-दुर्गम् an earth fort; Ms. 7.7.-धरः 1 a mountain; महीधरं मार्गवशादुपेतम् R.6.52; Ku.6.89.-2 an epithet of Viṣṇu.-ध्रः 1 a mountain; महीध्रादुत्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् Bh.2.1; Śi.15.54; R.3.6;13.7.-2 a symbolical expression for the number, 'seven'.-3 an epithet of Viṣṇu-नाथः, -पः, -पतिः, -पालः, -पुरन्दरः, -भुज् m.,-मघवन् m.,-महेन्द्रः a king; अलं महीपाल तव श्रमेण R.2.34; तां प्रत्यभिव्यक्तमनो- रथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः 6.12; प्रविश्य कृष्णासदनं महीभुजा Ki.1.26; also Śāhendra.2.82.-पतनम् humble obei- sance (as by falling on the ground.)-पुत्रः, -सुतः, -सूनुः 1 the planet Mars; तनयकृताश्च शुचो महीसुते Bṛi. S.-2 epithets of the demon Naraka.-पुत्री, -सुता an epithet of Sītā.-पृष्ठम् the surface of the earth.-प्रकम्पः an earthquake.-प्ररोहः, -रुह् m.,-रुहः a tree; अकुसुमान् दधतं न महीरुहः Ki.5.1; Śi.2.49.-प्राचीरम्, -प्रावरः the sea.-भर्तृ m. a king.-भृत् m.1 a mountain; अथ जयाय नु मेरुमहीभृतः Ki.5.1.-2 a king, sovereign.-मण्डलम् 1 the circumference of the earth.-2 the whole earth.-लता an earthworm.-सुरः a Brāhmaṇa. -
102 महीला _mahīlā _महेला _mahēlā _महेलिका _mahēlikā
महीला महेला महेलिका A woman, female; चारु चचार सरःसु विराजत् काकलिका कलहंसमहेला Rām. Ch.4.98.*****1मा ind. A particle of prohibition (rarely of negation) usually joined with the Imperative; मद्वाणि मा कुरु विषादमनादरेण Bv.4.41; also (a) with the Aorist, when the augment अ is dropped; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वष्युपपद्यते Bg.2.3; पापे रतिं मा कृथाः Bh.2.77; मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् Māl.1. 32; the अ is sometimes retained; मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः Rām. (b) the Imperfect (the augment being dropped here also); मा चैनमभिभाषथाः Rām.1.2. 15; (c) the Future, or Potential mood, in the sense of 'lest', 'that not'; लघु एनां परित्रायस्व मा कस्यापि तपस्विनो हस्ते पतिष्यति Ś.2; मा कश्चिन्ममाप्यनर्थो भवेत् Pt.5; मा नाम देव्याः किमप्यनिष्टमुत्पन्नं भवेत् K.37; the Imperative mood also is sometimes used for the Poten- tial; त्वरतामार्यपुत्र एतां समाश्वासयितुं मास्या विकारो वर्धताम् M.4. (d) the Present Participle when a curse is im- plied; मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धो$पि जीवति Śi.2.45; or (e) with Potential passive participles; मैवं प्रार्थ्यम् मा is sometimes used without any verb; मा तावत् 'oh ! do not (say or do) so'; मा मैवम्; मा नाम रक्षिणः Mk.3 'may it not be the police'; see under नाम. Sometimes मा is followed by स्म and is used with the Aorist or Imperfect with the augment dropped, and rarely with the Potential mood; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ Bg.2.3; मा स्म प्रतीपं गमः Ś.4.17; मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम्.-Comp. -चिरम्, -विलम्बम्, -विलम्बितम् ind. without delay, shortly, quickly; अमात्यान् वृष्णिवीराणां द्रष्टुमिच्छामि माचिरम् Mb.16.7.6.*****2मा 1 The goddess of wealth, Lakṣmī; तमाखुपत्रं राजेन्द्र भज माज्ञानदायकम् Subhāṣ.-2 A mother.-3 A measure.-Comp. -षः, -पतिः, वरः epithets of Viṣṇu; हाटकनिभपीताम्बर अभयं कुरु मे मावर Nārāyaṇa.5.13.*****3मा 2 P., 3, 4 Ā. (माति, मिमीते or मीयते, मित)1 To measure; न्यधित मिमान इवावनिं पदानि Śi.7.13;9.2.-2 To measure or mark off, limit; see मित.-3 To compare with (in size), measure by any standard; पुरः सखीनाममिमीत लोचने Ku.5.15.-4 To be in, find room or space in, be contained or comprised in; तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः Śi.1.23; वृद्धिं गते$प्यात्मनि नैव मान्तीः 3.73;1.5;14.75;13.2;5.44; माति मातुमशक्यो$पि यशोराशिर्यदत्र ते K. P.1.-5 To prepare, arrange.-6 To infer, conclude.-7 To form, make, build, construct.-8 To assign, mete out, appor- tion.-9 To show, display.-1 To roar, sound. -Caus. (मापयति-ते) To cause to be measured, measure or mete out; एतेन मापयति भित्तिषु कर्ममार्गम् Mk.3.16. -Desid. (मित्सति-ते) To wish to measure &c.Sanskrit-English dictionary > महीला _mahīlā _महेला _mahēlā _महेलिका _mahēlikā
-
103 मारुत _māruta
मारुत a. (-ती f.) [मरुतः इदम् अण्]1 Relating to or arising from the Maruts; व्रतमेतद्धि मारुतम् Ms.9.36.-2 Relating to wind, aerial, windy.-तः 1 Wind; स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रैः R.2.12,34;4.55; Ms.4.122.-2 The god of wind, the deity presiding over wind; मनोजवं मारुततुल्यवेगम् Rām-rakṣā.33.-3 Breathing.-4 Vital air, one of the three essential humours of the body; प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः Ms.9.36.-5 The trunk of an elephant.-6 Ved. A son of the Maruts.-7 N. of Viṣṇu.-8 Of Rudra.-ती 1 The north-west quarter.-2 The daughter of the Maruts or gods; उतथ्यस्य च भार्यायां ममतायां महातपाः । मारुत्यां जनयामास भरद्वाजं बृहस्पतिः ॥ Bu. Ch.4.74; cf. Viṣṇu P.4 19.5.-तम् The lunar mansion called Svāti.-Comp. -अयनम् a (round) window; केलीमन्दिरमारुतायनमुखे विन्यस्तवक्त्राम्बुजा Bv.2.57.-अशनः a snake.-आत्मजः, -सुतः, -सूनुः 1 epithets of Hanumat.-2 of Bhīma.-व्रतम् 'penetra- ting everywhere', one of the duties of a king (who is able to penetrate everywhere by means of spies); cf. प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चरैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥ Ms.9.36. -
104 माला _mālā
माला [मल् संज्ञायां कर्तरि घञ्]1 A garland, wreath, chaplet; अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला Vās.-2 A row, line, series, succession; गण़्डोट्टीनालिमाला Māl.1.1; आवद्धमालाः Me.9.-3 A group, cluster, collection.-4 A string, necklace; as in रत्नमाला.-5 A rosary, chain; as in अक्षमाला.-6 A streak; as in तडिन्माला, विद्युन्माला.-7 A series of epithets.-8 (In dramas) The offering of several things to obtain a wish.-9 A vocabulary, dictionary.-Comp. -उपमा a variety of Upamā or simile, in which one Upameya is compared to several Upamānas; e. g. अनयेनेव राज्यश्रीर्दैन्येनेव मनस्विता । मम्लौ साथ विषादेन पद्मिनीव हिमाम्भसा K. P.1.-कण्टः N. of a plant (अपामार्ग).-करः, -कारः 1 a garland-maker, florist, gardener; कृती मालाकारो बकुलमपि कुत्रापि निदधे Bv.1.54; Pt.1.22.-2 the tribe of gardeners.-गुणः a necklace. ˚परिक्षिप्ता a marriageable woman.-गुणा a species of venomous spider.-तृणम् a kind of fragrant grass.-दीपकम् a variety of दीपक; Mammaṭa thus defines it:-- मालादीपक- माद्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम् K. P.1; see the example given ad loc.-धर a. wearing a garland.-रम् a kind of metre. -
105 मुरः _murḥ
मुरः N. of a demon slain by Kṛiṣṇa; पार्थेनाथ द्विषन्मुरम् Śi.2.1.-रा N. of a fragrant plant.-रम् Encompassing, surrounding.-Comp. -अरिः 1 an epithet of Kṛiṣṇa; मुरारिमारादुपदर्शयन्त्यसौ Gīt.1; सकृदपि यस्य मुरारि- समर्चा तस्य यमः किं कुरुते चर्चाम् and इह संसारे भवदुस्तारे कृपया- पारे पाहि मुरारे Śaṅkarāchārya.-2 N. of the author of Anargharāghava.-जित्, -द्विष्, -भिद्, -मर्दन, -रिपु, -वैरिन्, -हन् m. epithets of Kṛiṣṇa or Viṣṇu; प्रकीर्णासृग्बिन्दुर्जयति भुजदण्डो मुरजितः Gīt.1; मुरवैरिणो राधिका- मधि वचनजातम् 1.-दः the discus of Viṣṇu. -
106 मूषिकः _mūṣikḥ
मूषिकः 1 A rat; पश्य मूषिकमात्रेण कपोता मुक्तबन्धनाः H.-2 A thief.-3 The Śirīṣa tree.-4 N. of a country.-Comp. -अङ्कः, -अञ्चनः, -रथः epithets of Gaṇeśa.-अदः a cat.-अरातिः a cat.-उत्करः, -स्थलम् a mole- hill.-विषाणम् 'the horn of a mouse', i. e. an impos- sibility; cf. शशविषाण, खपुष्प &c. -
107 मेकलः _mēkalḥ
मेकलः 1 N. of a mountain; (also मेखल).-2 A goat.-Comp. -अद्रिजा, -कन्यका, -कन्या epithets of the river Narmadā रेवेन्दुजा पूर्वगङ्गा नर्मदा मेकलाद्रिजा Abh. Chin.183. -
108 यदुः _yaduḥ
यदुः 1 N. of an ancient king, the eldest son of Yayāti and Devayānī and ancestor of the Yādavas.-2 N. of a country near Mathurā.-Comp. -कुलोद्भवः, -नन्दनः, -श्रेष्ठः epithets of Kṛiṣṇa. -
109 रघु _raghu
रघु a. Ved.1 Quick, rapid.-2 Light, nimble.-3 Fickle-4 Eager.-घुः 1 N. of a celebrated king of the solar race, son of Dilīpa and father of Aja. [He appears to have been called Raghu from ragh or raṅgh 'to go', because his father foresaw that the boy would 'go' to the end of the holy learning as well as of his enemies in battle; cf. R.3.21. True to his name, he commenced the conquest of the directions, went over the whole of the then known world, over- came kings in battle, and returned covered with glory and laden with spoils. He then performed the Viśvajit sacrifice in which he gave away everything to Brāh- maṇas and made his son Aja successor to the throne.]-2 (pl.) The Raghus or descendants of Raghu; रघूणा- मन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवो$पि सन् R.1.9.-Comp. -उद्वहः the best of the Raghus i. e. Rāma.-कारः the author of Raghuvaṁśa i. e. Kālidāsa; पूर्वैर्विभिन्नवृत्तां गुणाढ्भव- भूतिबाणरघुकारैः Govardhanasaptaśatī; क इह रघुकारे न रमते Subhāṣ.-नन्दनः, -नाथः, -पतिः, -श्रेष्ठः, -सिंहः &c. epithets of Rāma; रघुनाथो$प्यगस्त्येन मार्गसंदर्शितात्मना R.; Rāma-rakṣā S.-प्रतिनिधिः the image or representative of Raghu, i. e. Aja; R.5.63.-वंशः the family of the Raghus; रघुवंशप्रदीपेन तेनाप्रमिततेजसा R.1.68. (-शम्) N. of a celebrated classical poem by Kālidāsa decribing the family of the Raghus in nineteen cantos. ˚तिलकः N. of Rāma; यजति रघुवंशतिलकः कौसल्यानन्दवर्धनो रामः Rām. -
110 रमा _ramā
रमा [रमयति रम्-अच्]1 A wife, mistress.-2 N. of Lakṣmī, wife of Viṣṇu and Goddess of wealth; रमा यत्र न वाक् तत्र यत्र वाक् तत्र ना रमा Udb.-3 Good luck, fortune.-4 Riches.-5 Splendour.-6 N. of the eleventh day in the dark half of Kārtika.-Comp. -आस्पदः, -कान्तः, -नाथः, -पतिः epithets of Viṣṇu; Bhāg.1. 55.4.-प्रियः Viṣṇu. (-यम्) a lotus.-वेष्टः turpentine. -
111 रविः _raviḥ
रविः [cf. Uṇ.4.15]1 The sun; सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.1.18.-2 A mountain.-3 The Arka plant.-4 The number 'twelve'.-Comp. -इष्टः an orange.-कान्तः, ग्रावन् the sun-stone (सूर्यकान्त).-चक्रम् a particular astronomical diagram.-जः, -तनयः, -पुत्रः, -सूनुः 1 the planet Saturn.-2 epithets of Karṇa; रवितनयो$भ्यहनच्छिनिप्रवीरम् Mb.8.3.9.-3 of Vāli.-4 of Manu Vaivasvata.-5 of Yama.-6 of Sugrīva.-दिनम्, -वारः, -वासरः, -रम् Sunday.-दीप्त a. lighted by the sun.-ध्वजः day.-नेत्रः N. of Viṣṇu.-प्रियम् 1 a red lotus flower.-2 copper.-बिम्बः the sun's disk.-मासकः a solar month.-रत्नम् a ruby.-लोचनः N. of1 Viṣṇu.-2 Śiva.-लोहम्, -संज्ञकम् copper.-वंशः the solar race (of kings).-संक्रान्तिः f. the sun's entrance into any zodiacal sign.-सारथिः 1 N. of Aruṇa.-2 the dawn. -
112 लक्ष्मी _lakṣmī
लक्ष्मी f. [लक्ष्-इ मुट् च Uṇ.3.158,16]1 Fortune, prosperity, wealth; सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम् Ki.8.13; मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोषा अमी स्युर्गुणाः Subhāṣ; Bh.3. 64; तृणमिव लघुलक्ष्मीर्नैव तान् संरुणद्धि Bh.2.17.-2 Good fortune, good luck.-3 Success, accomplishment; U.4. 1.-4 Beauty, loveliness, grace, charm, splendour; lustre; श्यामं सदापीच्यवयो$ङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन Bhāg.1.19.28; मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति Ś.1.2; U.6.24; Māl.9.25; लक्ष्मीमुवाह सकलस्य शशाङ्कमूर्तेः Ki. 2.59;5.39,52;9.2; Ku.3.49.-5 The goddess of fortune, prosperity and beauty, regarded as the wife of Viṣṇu. (She is said to have sprung from the ocean along with the other precious things or 'jewels' when it was churned for nectar by the gods and demons.); इयं गेहे लक्ष्मीः U.1.39; प्रत्यब्दं पूजयेल्लक्ष्मीं शुक्लपक्षे गुरोर्दिने । नापराह्ने न रात्रौ च नासिते न त्र्यहस्पृशि ॥ Skanda P.-6 Royal or sovereign power, dominion; (oft. personified as a wife of the king and regarded as a rival of the queen); तामेकभार्यां परिवादभीरोः साध्वीमपि त्यक्तवतो नृपस्य । वक्षस्यसंवट्टसुखं वसन्ती रेजे सपत्नीरहितेव लक्ष्मीः ॥ R.14.86;12.26.-7 The wife of a hero.-8 A pearl.-9 N. of turmeric.-1 Superhuman power.-11 N. of the eleventh digit of the moon.-Comp. -ईशः 1 an epithet of Viṣṇu.-2 the mango tree.-3 a prosperous or fortunate man.-कल्पः a particular period of time.-कान्तः 1 an epithet of Viṣṇu.-2 a king.-गृहम् the red lotus-flower.-तालः 1 a kind of palm.-2 (in music) a kind of measure.-नाथः an epithet of Viṣṇu.-निकेतनम् the bathing with fragrant myrobalan powder.-निरीक्षित a. favo- ured by Lakṣmī, rich; लक्ष्मीनिरीक्षिताः क्षिप्रं भजन्ते चक्रवर्तिताम् Bm.1.676.-पतिः 1 an epithet of Viṣṇu.-2 a king; विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकम् Ki.1.44.-3 the betel-nut tree.-4 the clove tree.-पुत्रः 1 a horse.-2 N. of Kuśa and Lava.-3 N. of Cupid or Kāma.-4 a wealthy man.-पुष्पः a ruby.-पूजनम् the ceremony of worshipping Lakṣmī (performed by the bride- groom in company with his bride after she has been brought home).-पूजा the worship of Lakṣmī performed on the day of newmoon in the month of Āśvina (chiefly by bankers and traders whose com- mercial or official year closes on that day).-फलः the Bilva tree.-रमणः an epithet of Viṣṇu.-वसतिः f. 'Lakṣmī's abode', the red lotus-flower.-वारः Thurs- day.-विवर्तः change of fortune.-वेष्टः turpentine.-सखः a favourite of Lakṣmī-सनाथ a. endowed with beauty or fortune.-सहजः, -सहोदरः 1 epithets of the moon.-2 camphor.-3 N. of the horse of Indra.-समाह्वया N. of Sītā; L. D. B. -
113 वसन्तः _vasantḥ
वसन्तः [वस्-झच् Uṇ.3.128]1 The spring, vernal season (comprising the two months चैत्र and वैशाख); मधुमाधवौ वसन्तः Su&śr.; सर्वं प्रिये चारुतरं वसन्ते Ṛs.6.2; विहरति हरिरिह सरसवसन्ते Gīt.1.-2 Spring personified as a deity and regarded as a companion of Kāmadeva; सुहृदः पश्य वसन्त किं स्थितम् Ku.4.27.-3 Dysentery.-4 Smallpox.-5 (In dramas) A nickname for the Vidūṣaka or buffoon.-Comp. -अवतारः the advent or setting in of the spring; वसन्तावतारसमये$स्या उन्मादयितृकं रूपं प्रेक्ष्य Ś.1.-उत्सवः the vernal festival, spring-festivities, formerly held on the full-moon day of Chaitra, but now on the full-moon day of Phālguna, and identified with the Holi festival.-कालः the spring-tide, vernal season.-कुसुमः Cordia Latifolia (Mar. गोंधणी).-घोषिन् m. a cuckoo.-जा 1 the Vāsantī or Mādhavī creeper.-2 the spring festival; see वसन्तोत्सव.-तिलकः, -कम् the ornament of the spring; फुल्लं वसन्ततिलकं तिलकं वनाल्याः Chand. M.5. (-कः -का -कम्) N. of a metre.-दूतः 1 the cuckoo.-2 the month called Chaitra.-3 the musical mode हिन्दोल.-4 the mango tree.-दूती 1 the trumpet-flower.-2 the female cuckoo.-3 Bignonia Suaveolens (Mar. पाटला).-द्रुः, द्रुमः the mango tree.-पञ्चमी the fifth day in the bright half of Māgha.-बन्धुः, -योधः, -सखः epithets of the god of love. -
114 वसु _vasu
वसु a. Sweet.-2 Dry.-3 Ved. Wealthy, rich.-4 Ved. Good. -n. [वस्-उन् Uṇ.1.1]1 Wealth, riches; स्वयं प्रदुग्धे$स्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी Ki.1.18; R.8.31; 9.6 वस्वीशाद् वसुनिकरं (लब्ध्वा) धृतानुरागा Rām. ch.7.58.-2 A jewel, gem.-3 Gold.-4 Water; वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति Bhāg.4.16.6.-5 A thing, sub- stance; त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन Bhāg.2.7.9; Mb.12.98.2.-6 A kind of salt.-7 A medicinal root (वृद्धि).-8 A yellow kind of kidney-bean.-9 The ghee (घृत); विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारा- मिवाध्वरे Mb.13.2.35. -m.1 N. of a class of deities (usually pl. in this sense); सेयं भूरिवसोर्वसोरिव सुता मृत्यो- र्मुखे वर्तते Māl 5.24; Ki.1.18; (the Vasus are eight in number:-- 1 आप, 2 ध्रुव, 3 सोम, 4 धर or धव, 5 अनिल, 6 अनल, 7 प्रत्यूष, and 8 प्रभास; sometimes अह is substituted for आप; धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलो$नलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो$ष्टाविति स्मृताः).-2 The number 'eight'.-3 N. of Kubera.-4 Of Śiva.-5 Of Agni.-6 A tree.-7 A lake, pond.-8 A rein.-9 The tie of a yoke.-1 A halter.-11 A ray of light; निरकाशयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका Śi.9.1; शिथिलवसुमगाधे मग्नमापत् पयोधौ Ki.1.46 (in both cases वसु means 'wealth' also).-12 The sun.-13 The distance from the elbow to the closed fist. -f.1 A ray of light.-2 Light, radiance.-3 A medicinal root (वृद्धि).-Comp. -उत्तमः N. of Bhīṣma; तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तमः । पूजयामास...... Bhāg.1.9.9.-उपमः Natron (Mar. सज्जीखार).-ओ (औ) कसारा 1 N. of Amarāvatī, the city of Indra.-2 of Alakā, the city of Kubera; 'वस्वौकसारा श्रीदस्य शक्रस्य नलिनी पुरी' इति हरिः; वस्वौकसारां नलिनीमतीत्यैवोत्तरान् कुरून् Rām.2.94.26; व्यक्तं वस्वोकसारेयम् Mb.7.67.16. (com. वस्वोकसारा सलोप आर्षः । कनकमयानि ओकांसि सारो यस्याः सा तथा).-3 of a river attached to Amarāvatī and Alakā.-कीटः, -कृमिः a beggar.-ता, -तातिः f. Ved. wealth.-दा the earth.-देवः N. of the father of Kṛiṣṇa and son of Sūra, a descendant of Yadu. ˚भूः, -सुतः &c. epithets of Kṛiṣṇa.-देवता, -देव्या the asterism called Dhaniṣṭhā.-देव्या the ninth day of a lunar fortnight.-द्रुमः the Udumbara tree.-धर्मिका crystal.-धा 1 the earth; वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया R.8.83; पुरा सप्तद्वीपां जयति वसुधामप्रतिरथः Ś.7.35;1.25.-2 the heaven; धरान् धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम् Mb. 13.93.1 (com. वसून् देवान् धत्ते इति व्युत्पत्त्या वसुधां दिवम्).-3 the ground; वसुधालिङ्गनधूसरस्तनी Ku.4.4. ˚अधिपः a king. ˚धरः a mountain; वसुधाधरकन्दराभिसर्पी प्रतिशब्दो$पि हरेर्भिनत्ति नागान् V.1.18. ˚नगरम् the capital of Varuṇa.-धारा, -भारा the capital of Kubera. [वसोर्धारा1 a stream of ghee prepared for Vasus; कुड्यलग्नां वसोर्धारां सप्त वारान् घृतेन तु । कारयेत् प़ञ्च वारान् वा नातिनीचां न चोच्छ्रिताम् Chhandogapaddhati.-2 N. of a vessel for pouring ghee into fire; त्वया द्वादशवर्षाणि वसोर्धाराहुतं हविः Mb.1.223.72.-3 N. of the heavenly Ganges (मन्दाकिनी); Mb.13.8.5.].-धारिणी the earth.-पालः a king.-प्रभा one of the seven tongues of fire.-प्राणः an epithet of Agni.-भम् the constellation धनिष्ठा.-रण्व a. delighted with wealth; वसुरण्वो विभुरसि Mahānār.17.15.-रेतस् m. fire; संप्राप्तो यत्र सांनिध्यं सदासीद् वसुरेतसः Rām.7.31.7; Mb.1.13.3.-रोचिस् m.1 sacrifice; religious ceremony.-2 Fire.-व्रतम् a kind of penance (eating only ground rice for twelve days).-श्रेष्ठम् 1 wrought gold.-2 silver.-षेणः N. of Karṇa; वसुवर्मधरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम् । नामास्य वसुषेणेति ततश्चक्रुर्द्विजातयः ॥ Mb.3.39.13-14.-स्थली N. of the city of Kubera. -
115 वातापिः _vātāpiḥ
वातापिः N. of a demon said to have been eaten up and digested by Agastya.-Comp. -द्विष् m.,-सूदनः, -हन् m. epithets of Agastya. -
116 वायुः _vāyuḥ
वायुः [वा उण् युक् च Uṇ.1.1]1 Air, wind; वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून् K. R.; आकाशात्तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥ Ms.1.76. (There are seven courses of wind one above the other:- आवहः प्रवह- श्चैव संवहश्चोद्वहस्तथा । विवहाख्यः परिवहः परावह इति क्रमात् ॥).-2 The god of wind, the deity supposed to preside over wind, (who is the regent of the north-west quarter).-3 A life-wind or vital air, of which five kinds are enumerated:-- प्राण, अपान, समान, व्यान and उदान.-4 Morbid affection or vitiation of the windy humour.-5 Breathing, breath.-6 A mystical N. of the letter य.-Comp. -अधिक a. gouty; Buddh.-आस्पदम् the sky, atmosphere.-कुम्भः a part of the elephant's face in the middle of Pratimāna; Mātaṅga L.1.1.-केतुः dust.-कोणः the north-west.-गण्डः flatulence (caused by indigestion).-गति a. swift as wind, very fleet.-गीत a. ('sung by the wind') universally known; अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः Ms.9.42.-गुल्मः 1 a hurricane, storm.-2 a whirl-pool.-गोचरः 1 the range of the wind.-2 the north-west.-ग्रन्थिः a swelling caused by the disturbance of the air in the body.-ग्रस्त a.1 affected by wind, flatulent.-2 gouty.-जातः, -तनयः, -नन्दनः, -पुत्रः, -सुतः, -सूनुः epithets of Hanumat or Bhīma.-दारः, -दारुः a cloud.-दिश् the north-west.-देवम् the lunar mansion स्वाति.-निघ्न a. affected by wind, crazy, mad, frantic.-निवृत्तिः f.1 a lull, calm.-2 cure of windy distempers (such as gout &c.).-परमाणुः a primary aerial atom.-पुराणम् N. of one of the 18 Purāṇas.-फलम् 1 hail.-2 the rain-bow.-भक्षः, -भक्षणः, -भुज् m.1 one who feeds only on air (as an ascetic).-2 a snake; cf. पवनाशन.-भूत a. going everywhere at will.-मण्डलम् a whirl-wind.-मरुल्लिपिः (मरुत् + लिपिः) a particular mode of writing.-मार्गः the atmosphere.-रुग्ण a. broken down by wind; फुल्ला- सनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान् R.9.63.-रोषा night.-वर्त्मन् m., n. the sky, atmosphere.-वाहः smoke.-वाहनः 1 N. of Viṣṇu.-2 of Śiva.-वाहिनी a vein, an artery, a vessel of the body.-वेग, -सम a. swift as wind.-सखः, -सखिः m. fire.-स्कन्धः the region of the wind. -
117 विदर्भाः _vidarbhāḥ
विदर्भाः (m. pl.) [विगताः दर्भाः कुशा यतः Tv.]1 N. of a district, the modern Berar; अस्ति विदर्भो नाम जनपदः Dk.; अस्ति विदर्भेषु पद्मपुरं नाम नगरम् Māl.1; R.5.4,6; N.1.5.-2 The natives of Vidarbha.-र्भः 1 A king of the Vidarbhas.-2 Any dry or desert soil.-Comp. -जा, -तनया, -राजतनया, -सुभ्रूः epithets of Dama- yantī, daughter of the king of the Vidarbhas.-जा N. of the wife of Agastya. -
118 विनता _vinatā
विनता 1 N. of the mother of Aruṇa and Garuḍa, said to be one of the wives of Kaśyapa; see गरुड.-2 A kind of basket.-3 An abscess on the back or abdo- men.-Comp. -नन्दनः, -सुतः, -सूनुः epithets of Garuḍa or Aruṇa. -
119 विन्ध्यः _vindhyḥ
विन्ध्यः [विदधाति करोति भयम् Uṇ.4.121]1 N. of a range of mountain which separates Hindustan proper from the Deccan or south; it is one of the seven Kula- parvatas (q. v.) and forms the southern limit of Madhya- deśa; see Ms.2.21. [According to a legend, the Vindhya mountain, being jealous of the mount Meru (or Himālaya) demanded that the sun should revolve round himself as about Meru, which the sun declined to do; whereupon the Vindhya began to rise higher and higher so as to obstruct the path of the sun and moon. The gods being alarmed sought the aid of the sage Agastya, who approached the mountain and re- quested that by bending down he would give him an easy passage to the south, and that he would retain the same position till his return. This Vindhya con- sented to do (because according to one account, he regarded Agastya as his teacher); but Agastya never returned from the south, and Vindhya never attained the height of Meru.]-2 A hunter.-न्ध्या 1 N. of a plant (लवली).-2 Small cardamoms.-3 A measure of time (त्रुटि); L. D. B.-Comp. -अटवी the great Vindhya forest.-कूटः, -कूटनम् epithets of the sage Agastya.-गिरिः the Vindhya range of hills; also विन्ध्याचल, विन्ध्याद्रि.-वासिन् m. an epithet of the grammarian व्याडि. (-नी) an epithet of Durgā. -
120 विबुधः _vibudhḥ
विबुधः 1 A wise or learned man, sage; सख्यं साप्तपदीनं भो इत्याहुर्विबुधा जनाः Pt.2.47.-2 A god, deity; अभून्नृपो विबुधसखः परंतपः Bk.1.1; गोप्तारं न निधीनां महयन्ति महेश्वरं विबुधाः Subhāṣ.-3 The moon.-Comp. -अधिपतिः, -इन्द्रः, -ईश्वरः epithets of Indra.-अनुचरः a god's attendant; Ms.11.47.-आवासः a temple.-इतरः a demon.-गुरुः Brihaspati or the planet Jupiter.-तटिनी the Gaṅgā river.-द्विष्, -शत्रुः a demon; बन्दीकृता विबुध- शत्रुभिरर्धमार्गे V.1.3.
Страницы
См. также в других словарях:
Epithets in Homer — A characteristic of Homer s style is the use of recurring epithets, as in rosy fingered dawn or swift footed Achilles. These epithets were metric stop gaps as well as mnemonic devices for the aoidos (singer) both, signs of the deep oral tradition … Wikipedia
epithets — ep·i·thet || epɪθet n. name, nickname, title, designation … English contemporary dictionary
абрикосы — бархатно золотые (Белый); золотые (Белый) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А. Левенсон . А. Л. Зеленецкий. 1913 … Словарь эпитетов
август — жесткий (Чехов); прозрачный (Альбов); слезливый (Чехов); туманный (Чехов); унылый (Брюсов) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А. Левенсон . А. Л. Зеленецкий. 1913 … Словарь эпитетов
Аврора — златоперстая (Салтыков Щедрин); стыдливая (Майков) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А. Левенсон . А. Л. Зеленецкий. 1913 … Словарь эпитетов
ад — бурный (Фофанов); дымный (Бальмонт); кипящий (Бальмонт); кромешный (Достоевский, Некрасов, Фруг, П.Я.); пламенный (Вилькина); черный (Фофанов) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А.… … Словарь эпитетов
азалия — белая (Блок) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А. Левенсон . А. Л. Зеленецкий. 1913 … Словарь эпитетов
азарт — дикий (Григорович) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А. Левенсон . А. Л. Зеленецкий. 1913. азарт Безотчетный, безрассудный, безудержный, безумный, бессознательный, бешеный,… … Словарь эпитетов
акация — белая (Сологуб); золотая (Майков); «молочная от пышного цвета» (Нилус); развилистая (Шмелев) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А. Левенсон . А. Л. Зеленецкий. 1913 … Словарь эпитетов
аккорд — бетховенский (Вересаев); благоговейный (Скиталец); бушующий (Скиталец); гармоничный (Скиталец); густой (Скиталец); дико оригинальный (Вересаев); дрожащий (Скиталец); задушевный (Муйжель); магический (Бальмонт); многозвучный (Арцыбашев); могучий… … Словарь эпитетов
актер — вычурный (Блок) Эпитеты литературной русской речи. М: Поставщик двора Его Величества товарищество Скоропечатни А. А. Левенсон . А. Л. Зеленецкий. 1913 … Словарь эпитетов
